१. परिचय
नेपाललगायत विश्वका धेरै गैर-पश्चिमी समाजहरूले २०औं शताब्दीको उत्तरार्धदेखि अ-पश्चिमीकरण (de-westernization) को प्रक्रिया अनुभव गर्न थालेका छन् । पश्चिमीकरण (westernization) को लामो प्रभुत्वपछि विभिन्न देश र समुदायहरूमा आफ्नै परम्परा, ज्ञान, मूल्य र सांस्कृतिक धरोहरलाई पुनःअभिव्यक्त गर्ने प्रक्रिया देखा पर्नु यसैको अभिव्यक्ति हो । यो प्रक्रिया मात्र सांस्कृतिक वा प्रतीकात्मक स्तरमै सीमित छैन; यसले राज्य, राजनीति, शिक्षा, विकास, र समाजको आत्मपहिचानलाई समेत गहिरो असर पारिरहेको छ ।
नेपाल आज यही संक्रमणकालीन चरणमा छ । पश्चिमी ज्ञान र भाष्यद्वारा कब्जा गरिएको चेतनाबाट क्रमशः मुक्त हुँदै स्वदेशीय चेतनातर्फ फर्कने, तर त्यो मार्ग आफैँमा संघर्षमय र विरोधाभासी देखिन्छ । प्रारम्भमा, स्वदेशीयतालाई पुनःआविष्कार गर्ने प्रयास नै कतिपयलाई ‘पश्चगमन’ वा ‘अलोकतान्त्रिक’ जस्तो लाग्छ । कारण, लामो समयसम्म आधुनिकताको नाममा नेपालजस्ता समाजहरूको आत्मनिर्माण नै पश्चिमीकरणमा आधारित रह्यो । यसैले जब समाज वा व्यक्ति आफ्नो स्वदेशीयताको पुनःअनुभूति गर्छ, उसलाई प्रारम्भमा आत्मसन्देह र अनिश्चितताले घेर्छ ।
यही विरोधाभासलाई बुझ्न र विश्लेषण गर्न postcolonial theory र decolonial theory महत्त्वपूर्ण उपकरण हुन् । Edward Said, Homi Bhabha, र Dipesh Chakrabarty जस्ता postcolonial विचारकहरूले पश्चिमी ज्ञान र शक्ति संरचनाको आलोचना गर्दै गैर-पश्चिमी समाजमा प्रतिरोधको सम्भावनाबारे चर्चा गरेका छन् । त्यस्तै, Walter D. Mignolo र Aníbal Quijano जस्ता decolonial विचारकहरूले अझै गहिरो प्रश्न उठाएका छन्—उपनिवेशवाद समाप्त भए पनि ज्ञान र शक्ति संरचना अझै पनि उपनिवेशीय मैट्रिक्समा बाँधिएको छ, जसलाई तोड्न epistemic disobedience र pluriversality अपरिहार्य छ ।
यस निबन्धले नेपाललाई केस-स्टडीको रूपमा लिएर अ-पश्चिमीकरण र स्वदेशीकरण प्रक्रियालाई postcolonial, decolonial, साथै बुद्धछिरिङ मोक्तानको Indigenism and Buddhism दृष्टिकोणबाट विश्लेषण गर्नेछ ।
२. अ-पश्चिमीकरण र स्वदेशीकरणको अवधारणा
२.१ अ-पश्चिमीकरण (De-westernization)
अ-पश्चिमीकरण भन्नाले पश्चिमी मूल्य, ज्ञान, र जीवनशैलीप्रतिको अन्ध-आश्रिततालाई तोड्दै गैर-पश्चिमी समाजले आफ्नै ज्ञान र सांस्कृतिक संरचनातर्फ फर्किने प्रक्रिया जनाउँछ । यो प्रक्रिया कहिलेकाहीँ सजग आन्दोलनको रूपमा, कहिलेकाहीँ स्वतःस्फूर्त अभ्यासको रूपमा प्रकट हुन्छ ।
उदाहरणका लागि, एशियाका कतिपय समाजहरूले आर्थिक आधुनिकीकरण गर्दा पनि आफ्नो सांस्कृतिक मूल्यलाई जोगाउने प्रयास गरेका छन् (जस्तै जापान वा कोरिया) । तर नेपालजस्ता देशमा जहाँ उपनिवेश प्रत्यक्ष थिएन, तर सांस्कृतिक-ज्ञानात्मक (cognitive) उपनिवेश गहिरो थियो, अ-पश्चिमीकरण अझ जटिल बनेको छ ।
२.२ स्वदेशीकरण (Indigenization)
स्वदेशीकरण भन्नाले गैर-पश्चिमी समाजमा आफ्नै ज्ञान, संस्कृति, भाषा, र मूल्यलाई पुनःस्थापित गर्ने प्रयासलाई जनाउँछ । तर यो केवल अतीतमुखी पुनरुत्थान होइन; बरु, आधुनिकतासँग संवाद गर्दै आफ्नै सन्दर्भअनुसार नयाँ मार्ग निर्माण गर्ने प्रक्रिया हो ।
नेपालमा उदाहरणका लागि, लोकतन्त्र र मानव अधिकार जस्ता अवधारणाहरू पश्चिमबाट आयात भए पनि, तिनीहरूलाई स्वदेशीय सन्दर्भमा पुनःव्याख्या गर्ने प्रयास भइरहेका छन् ।
२.३ आत्मविरोधाभासको अवस्था
जब समाज वा व्यक्ति लामो समयसम्म पश्चिमीकरणद्वारा ढालिएको हुन्छ, स्वदेशीयताको पुनराविष्कार नै शंकास्पद देखिन्छ । यो अवस्थामा व्यक्तिको चेतना आफैँलाई नकार्ने (‘self-negation’) बाट सुरु हुन्छ । तर यही प्रक्रिया दीर्घकालमा आत्मप्रज्ञा (self-realization) मा परिणत हुन्छ ।
३. Postcolonial सिद्धान्तहरू
३.१ Edward Said: Orientalism
Edward Said को Orientalism (1978) ले पश्चिमले ‘पूर्व’ वा गैर-पश्चिमीलाई कसरी ‘अन्य’ (Other) को रूपमा निर्माण गर्छ भन्ने देखाउँछ । पश्चिमी ज्ञान, साहित्य, र नीति सबैले गैर-पश्चिमीलाई असभ्य, परनिर्भर, वा अक्षम भनेर चित्रण गरे । यसैबाट उपनिवेशवादलाई वैधता दिइयो ।
नेपाल प्रत्यक्ष उपनिवेश नभए पनि, पश्चिमी Orientalist gaze बाट मुक्त थिएन । नेपालको इतिहास लेखनदेखि विकासको भाष्यसम्म, पश्चिमी दृष्टिकोणले ‘पछौटे’, ‘गरिब’, वा ‘सुधार आवश्यक’ भन्ने रूपमा व्याख्या गरेको पाइन्छ ।
३.२ Homi Bhabha: Hybridity र Mimicry
Homi Bhabha (1994) ले उपनिवेशित समाजमा hybridity को अवधारणा अघि सारे। गैर-पश्चिमी समाज पश्चिमी मूल्य आत्मसात गर्न खोज्छ तर त्यही प्रक्रियामा नयाँ मिश्रित पहिचान (‘hybrid identity’) जन्मिन्छ । यसले प्रतिरोधको सम्भावना पनि खोल्छ ।
नेपालमा आधुनिक शिक्षा, प्रशासन, वा कानुनी प्रणालीले पश्चिमी आदर्शलाई नक्कल (mimicry) गर्ने प्रयास गर्यो । तर त्यही क्रममा नेपालले आफ्नो मौलिकता (जस्तै पंचायत कालको ‘गाउँ पञ्चायत’ प्रणाली वा हालको ‘सम्बिधानसभा’को प्रयोग) सिर्जना गर्ने कोशिस पनि गर्यो ।
३.३ Dipesh Chakrabarty: Provincializing Europe
Chakrabarty (2000) ले Provincializing Europe मा आधुनिकताको इतिहास लेखन यूरोपकेन्द्रित भएको तर्क गर्छन्। उनले गैर-पश्चिमी समाजलाई आफ्नै इतिहास लेखन र आधुनिकता निर्माणमा आत्मनिर्भर हुन आग्रह गर्छन् ।
नेपालको इतिहास प्रायः अंग्रेज, भारतीय वा पश्चिमी विद्वानले लेखेको छ, जसले नेपालको पहिचानलाई बाह्य दृष्टिकोणबाट व्याख्या गर्छ। स्वदेशी इतिहासकारहरूले आफ्नै दृष्टिबाट इतिहास लेख्न थालेपछि मात्र वैकल्पिक चेतना बलियो हुँदै गएको छ ।
४. Decolonial दृष्टिकोण
४.१ Aníbal Quijano: Coloniality of Power
Quijano (2000) ले coloniality of power को अवधारणा अघि सारे। उनका अनुसार, उपनिवेशवाद समाप्त भए पनि ज्ञान, शक्ति, र सामाजिक संरचना अझै उपनिवेशीय ढाँचाभित्रै छन् । जाति, श्रेणी, श्रम, र ज्ञानको विभाजन अझै पनि उपनिवेशीय मानसिकता अनुसार व्यवस्थित छ।
नेपालमा ‘जात व्यवस्था’ वा ‘भाषिक वर्चस्व’ अझै पनि coloniality को संरचनासँग मेल खान्छ, जसले स्वदेशी चेतनाको उदयलाई अवरुद्ध गर्छ ।
४.२ Walter D. Mignolo: Decoloniality
Mignolo (2011) ले decoloniality लाई epistemic disobedience को रूपमा व्याख्या गर्छन्—पश्चिमी ज्ञानलाई मात्र ‘सत्य’ मान्ने परम्पराको अस्वीकार। उनले pluriversality को अवधारणा अघि सारे, जसले एकल सार्वभौमिकताको सट्टा बहुविध ज्ञान प्रणालीहरूको सह-अस्तित्वलाई महत्व दिन्छ ।
नेपालका लागि यसको अर्थ—आधुनिक विज्ञान वा विकास सिद्धान्तलाई मात्र होइन, स्वदेशी ज्ञान, आयुर्वेद, ज्योतिष, गाथा-इतिहास, र सामुदायिक अभ्यासलाई पनि समान मान्यता दिनु ।
५. नेपालमा सन्दर्भात्मक विश्लेषण
५.१ शिक्षा र पश्चिमीकरण
नेपालको शिक्षा प्रणाली अझै पनि पश्चिमी ढाँचामा आधारित छ । विश्वविद्यालय पाठ्यक्रम, अनुसन्धान पद्धति, र भाषिक वर्चस्व (विशेष गरी अंग्रेजी) ले स्वदेशी ज्ञानलाई हाशियामा धकेलेको छ ।
५.२ राजनीति र विकासको भाष्य
लोकतन्त्र, मानव अधिकार, र विकासजस्ता अवधारणाहरू पश्चिमी सन्दर्भबाट आयात भए। तर तिनीहरूलाई नेपाली समाजमा जस्ताको तस्तै लागू गर्दा असंगतता देखा पर्छ । अहिले भने यी अवधारणालाई स्वदेशीय सन्दर्भअनुसार पुनःव्याख्या गर्ने प्रयास भइरहेको छ ।
५.३ आत्मनिषेधदेखि आत्मप्रज्ञासम्म
नेपालमा बौद्ध, हिन्दू, किरात, जनजातीय, वा आदिवासी ज्ञान प्रणालीहरूलाई लामो समयसम्म ‘पछौटे’ भनेर हेर्ने प्रवृत्ति थियो । अहिले भने ती नै ज्ञान प्रणालीहरूलाई पुनःमान्यता दिने प्रयास बढ्दो छ। यही प्रक्रिया अस्पष्टता र अनिश्चितताबाट प्रष्टता र आत्मविश्वासतर्फको यात्रा हो ।
५.४ Indigenism and Buddhism: बुद्धछिरिङ मोक्तानको दृष्टिकोण
बुद्धछिरिङ मोक्तानले नेपालजस्ता बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुधार्मिक समाजमा Indigenism लाई केवल सांस्कृतिक वा पहिचानको प्रश्नमा मात्र सीमित नगरी, एक प्रकारको जीवन-दर्शन र सामाजिक मुक्ति आन्दोलन को रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् । उनका अनुसार, Indigenism भनेको पश्चिमी वा बाह्य मूल्यबाट मुक्त भएर आफ्नै स्वदेशीय चेतना, इतिहास र आध्यात्मिक साधनाबाट आधुनिकताको वैकल्पिक बाटो खोज्ने प्रक्रिया हो ।
मोक्तानले यस सन्दर्भमा बौद्ध दर्शन विशेष गरी बोधिचित्त, प्रतीत्यसमुत्पाद (dependent origination) र करुणा लाई आधार मानेका छन् । उनका अनुसार, स्वदेशीय चेतनाको पुनर्निर्माण कुनै आक्रामक वा बाह्य अस्वीकारमात्र होइन; बरु, करुणा, परस्परनिर्भरता, र सह-अस्तित्वमा आधारित सामाजिक रूपान्तरण हो ।
यो दृष्टिकोणले postcolonial वा decolonial सिद्धान्तलाई अझ व्यापक बनाउँछ । Postcolonial सिद्धान्तले पश्चिमी ज्ञानको आलोचना गर्छ भने, decolonial दृष्टिकोणले बहुविध ज्ञानलाई समान स्थान दिन आग्रह गर्छ। तर मोक्तानको Indigenism and Buddhism approach ले त्यसलाई अझ आध्यात्मिक–नैतिक आयाम दिन्छ—जहाँ सामाजिक न्याय र शान्ति केवल राजनीतिक वा संरचनागत मात्र होइन, चेतना र नैतिकताको रूपान्तरणबाट पनि सम्भव हुन्छ ।
नेपालको सन्दर्भमा, यो दृष्टिकोण विशेष गरी महत्त्वपूर्ण छ किनभने यहाँ स्वदेशीय ज्ञान र धार्मिक–आध्यात्मिक परम्परा अझै पनि जनजीवनसँग गहिरो जोडिएको छ । यसैले, मोक्तानले प्रस्ताव गरेको Indigenist Buddhism ले स्वदेशीकरणलाई केवल सांस्कृतिक पहिचान पुनःस्थापना मात्र होइन, सामाजिक समावेश, लोकतान्त्रिक गहिराई, र शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वको आधार बनाउँछ ।
६. तुलनात्मक विमर्श: Postcolonial, Decolonial, र Indigenist-Buddhist दृष्टिकोण
Postcolonial सिद्धान्तहरूले उपनिवेशपश्चातको सत्ता–ज्ञान संरचनाको आलोचना गर्छन्, तर अझै पनि पश्चिमी आधुनिकता भित्रै सीमित रहन्छन् । Decolonial दृष्टिकोण भने पश्चिमी सार्वभौमिकतालाई अस्वीकार गर्दै बहुविध ज्ञान प्रणालीलाई समान मान्यता दिन आग्रह गर्छ ।
तर मोक्तानको Indigenism and Buddhism दृष्टिकोणले यसलाई अझ स्थानीय र नैतिक बनाउँछ। यसले केवल ज्ञान वा शक्ति संरचनाको सवाल मात्र होइन, चेतना, नैतिकता, र सामाजिक करुणामा आधारित रूपान्तरणलाई जोड दिन्छ। यस अर्थमा, नेपालका लागि postcolonial, decolonial, र indigenist–Buddhist दृष्टिकोणहरू परस्परपूरक छन् ।
७. निष्कर्ष
नेपाल अहिले अ-पश्चिमीकरण र स्वदेशीकरणको संक्रमणकालीन अवस्थाबाट गुज्रिरहेको छ । यो प्रक्रिया प्रारम्भमा आत्मनिषेध र अनिश्चितताबाट सुरु हुन्छ, तर अन्ततः आत्मप्रज्ञा र आत्मनिर्भर ज्ञान उत्पादनमा परिणत हुन्छ ।
Postcolonial र Decolonial दुवै दृष्टिकोणले नेपाललाई आफ्नो स्वतन्त्र पहिचान, ज्ञान प्रणाली, र विकासको वैकल्पिक बाटो निर्माणमा मार्गदर्शन गर्न सक्छन् । तर बुद्धछिरिङ मोक्तानको Indigenism and Buddhism ले स्वदेशीकरणलाई अझ गहिरो नैतिक र आध्यात्मिक आयाम दिन्छ। करुणा, परस्परनिर्भरता, र सहअस्तित्वमा आधारित यो दृष्टिकोणले नेपाललाई मात्र होइन, सम्पूर्ण गैर-पश्चिमी समाजलाई ज्ञानमा स्वतन्त्रता (epistemic freedom) र सामाजिक न्यायको नयाँ आधार प्रदान गर्न सक्छ ।
References
• Bhabha, H. K. (1994). The Location of Culture. Routledge.
• Chakrabarty, D. (2000). Provincializing Europe: Postcolonial Thought and Historical Difference. Princeton University Press.
• Mignolo, W. D. (2011). The darker side of Western modernity: Global futures, decolonial options. Duke University Press.
• Quijano, A. (2000). Coloniality of power and Eurocentrism in Latin America. International Sociology, 15(2), 215–232.
• Said, E. W. (1978). Orientalism. Pantheon Books.
• Moktan, B. T. (forthcoming/works). Indigenism and Buddhism: Towards an Epistemic Liberation in Nepal. [Unpublished manuscript/lecture series].
तपाईको प्रतिक्रिया !