अन्धकारबाट प्रकाशतर्फ : दीपावलीको शाश्वत जीवनदर्शन- कमल देव रेग्मी

नागरिक पाना
२०८३ कार्तिक २१, शुक्रबार ११:०९

अन्धकारबाट प्रकाशतर्फ : दीपावलीको शाश्वत जीवनदर्शन
(From Darkness to Illumination: The Eternal Philosophy of Deepawali)

विषय प्रवेश
दीपावली शब्द संस्कृतको ‘दीप’ र ‘आवली’ बाट बनेको हो। ‘दीप’ को अर्थ बत्ती वा प्रकाश दिने साधन र ‘आवली’ को अर्थ पङ्क्ति हो। यसरी दीपावलीको शाब्दिक अर्थ दीपहरूको पङ्क्ति वा प्रकाशको उत्सव भन्ने हुन्छ। तर यसको अर्थ बाह्य प्रकाशमा मात्र सीमित छैन। यसले अज्ञानमाथि ज्ञानको, निराशामाथि आशाको, घृणामाथि प्रेमको, असत्यमाथि सत्यको र नकारात्मकतामाथि सकारात्मकताको विजयलाई समेत प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्दछ।
मानव सभ्यताको इतिहासलाई हेर्दा प्रकाशप्रतिको आकर्षण र अन्धकारप्रतिको भय मानव चेतनासँग गहिरो रूपमा जोडिएको पाइन्छ। प्रकाशले बाटो देखाउँछ, वस्तुहरूको वास्तविक स्वरूप चिनाउँछ र सम्भावनाको नयाँ क्षितिज खोल्छ। त्यसैगरी ज्ञानले जीवनको दिशा देखाउँछ, विवेकले उचित र अनुचित छुट्याउँछ तथा आध्यात्मिक चेतनाले मानिसलाई आफ्नो वास्तविक स्वरूप र जीवनको उद्देश्य बुझ्न सहयोग गर्छ।
यही कारणले दीपावलीको सन्देशलाई केवल बाह्य संसार उज्यालो बनाउने कार्यमा सीमित गर्नु यसको गहिरो अर्थलाई संकुचित गर्नु हो। वास्तविक प्रश्न यो हो—हामीले घरमा दीप त बाल्यौँ, तर के हाम्रो हृदयमा पनि ज्ञानको दीप प्रज्ज्वलित भएको छ? हामीले आँगन उज्यालो बनायौँ, तर के हाम्रो अन्तर्मनका अन्धकारपूर्ण कुनाहरू पनि उज्यालिएका छन्? हामीले अरूलाई शुभकामना दियौँ, तर के आफ्ना विचार, व्यवहार र संस्कारमा शुभताको विकास गर्न सकेका छौँ? यिनै प्रश्नहरूले दीपावलीलाई मनोरञ्जन र परम्पराको सीमाभन्दा माथि उठाएर आत्मचिन्तन, आत्मशुद्धि र आत्मपरिवर्तनको पर्व बनाउँछन्।
यस लेखमा दीपावलीको सांस्कृतिक, धार्मिक र आध्यात्मिक महत्त्वको विवेचना गर्दै विशेष रूपमा ‘आत्मदीप प्रज्ज्वलन’ अर्थात् आफ्नो अन्तःकरणमा ज्ञान, विवेक, प्रेम, शान्ति र पवित्रताको प्रकाश जागृत गर्ने प्रक्रियालाई केन्द्रमा राखिएको छ।

दीपावलीको सांस्कृतिक महत्त्व
नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक विशेषता भएको देश हो। यहाँका विभिन्न समुदायले दीपावली वा तिहारलाई आ–आफ्ना परम्परा, विश्वास र सांस्कृतिक मान्यताअनुसार मनाउँछन्। धार्मिक आस्था र स्थानीय चलनमा विविधता भए पनि यस पर्वले सामाजिक सद्भाव, पारिवारिक सम्बन्ध, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र सामूहिक खुसीको भावना अभिवृद्धि गर्छ।
नेपाली समाजमा तिहार प्रायः पाँच दिनसम्म मनाइन्छ। यस अवधिमा काग तिहार, कुकुर तिहार, गाई तिहार तथा लक्ष्मीपूजा, गोवर्धन पूजा वा गोरु तिहार र भाइटीकाजस्ता परम्पराहरू प्रचलित छन्। तिहारको एउटा विशिष्ट विशेषता मानिस र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई उत्सवका माध्यमबाट अभिव्यक्त गर्नु हो। कागलाई सन्देशवाहकका रूपमा सम्मान गर्ने, कुकुरलाई निष्ठा र सुरक्षाको प्रतीक मानी पूजा गर्ने, गाईलाई मातृत्व, समृद्धि र पोषणको प्रतीकका रूपमा सम्मान गर्ने तथा गोरु र अन्य कृषि सहयोगी प्राणीप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने परम्पराले मानव जीवन अन्य जीवहरूसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको छ भन्ने सन्देश दिन्छ। यी परम्पराहरूलाई आधुनिक सन्दर्भमा व्याख्या गर्दा पशुप्रति दया, जीवजन्तुको संरक्षण, वातावरणीय सन्तुलन र जैविक विविधताप्रतिको जिम्मेवारीका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
दीपावलीले परिवारका सदस्यहरूलाई एकत्रित गर्ने, टाढा रहेका आफन्तसँग भेटघाट गर्ने, ठूलाबडाबाट आशीर्वाद लिने र सानालाई स्नेह प्रदान गर्ने अवसर दिन्छ। विशेषतः भाइटीकामा दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको प्रेम, विश्वास, संरक्षण र पारस्परिक जिम्मेवारी अभिव्यक्त हुन्छ।
देउसी–भैलो तिहारको अत्यन्त लोकप्रिय सांस्कृतिक परम्परा हो। गीत, सङ्गीत, नृत्य, हास्य, आशीर्वाद र सामूहिक सहभागितामार्फत यसले समुदायलाई नजिक ल्याउँछ। देउसी–भैलोमा समृद्धि, सुख, शान्ति र कल्याणको कामना गरिन्छ। यसले लोकसाहित्य, लोकसङ्गीत र मौखिक परम्पराको संरक्षणमा समेत योगदान पुर्‍याउँछ।

दीपावलीको धार्मिक महत्त्व
दीपावलीको धार्मिक महत्त्व विभिन्न धर्मग्रन्थ, आख्यान, क्षेत्रीय परम्परा र सम्प्रदायगत विश्वाससँग सम्बन्धित छ।
हिन्दू परम्परामा प्रचलित प्रमुख मान्यताअनुसार भगवान् रामले चौध वर्षको वनवास पूरा गरी रावणमाथि विजय प्राप्त गरेपछि अयोध्या फर्किएको खुसीमा नगरवासीले दीप प्रज्ज्वलन गरेका थिए। यस प्रसङ्गलाई दीपावलीसँग जोडेर हेरिन्छ।
रामको जीवनकथाले सत्यनिष्ठा, कर्तव्यपालन, त्याग, मर्यादा, साहस र धर्मप्रतिको प्रतिबद्धताको आदर्श प्रस्तुत गर्छ। रावणमाथिको विजयलाई बाह्य युद्धको परिणामका रूपमा मात्र नहेरी अहङ्कार, अन्याय र अनैतिक प्रवृत्तिमाथि धर्मको विजयका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। यसको आध्यात्मिक अर्थ अझ व्यापक छ। प्रत्येक मानिसभित्र सत्य र असत्य, विवेक र अविवेक, संयम र आवेगबीच निरन्तर सङ्घर्ष चलिरहेको हुन्छ। बाह्य संसारमा विजय प्राप्त गर्नु महत्त्वपूर्ण भए पनि आफ्नै कमजोरीमाथि विजय प्राप्त गर्नु अझ कठिन र अर्थपूर्ण हुन्छ।
दीपावलीमा विशेषतः लक्ष्मीपूजाको महत्त्व छ। माता लक्ष्मीलाई धन, ऐश्वर्य, सौभाग्य, समृद्धि र कल्याणकी देवीका रूपमा आराधना गरिन्छ। घर सफा गर्ने, दीप बाल्ने, पूजास्थल सजाउने र समृद्धिको कामना गर्ने परम्परा यही विश्वाससँग सम्बन्धित छ। लक्ष्मीपूजाको गहिरो सन्देश भौतिक समृद्धिसँगै नैतिक समृद्धि र आध्यात्मिक सम्पन्नताको खोजी गर्नु हो।
गोवर्धन पूजाको परम्पराले प्रकृति, कृषि, पशुधन र जीवन धान्ने प्राकृतिक स्रोतहरूको महत्त्व स्मरण गराउँछ। मानव जीवन पृथ्वी, जल, वायु, वनस्पति र अन्य जीवहरूको सहअस्तित्वमा निर्भर छ। यस तथ्यलाई आत्मसात् गर्दा प्रकृतिको असीम दोहन गर्नुको सट्टा संरक्षण र सन्तुलन कायम गर्नु हाम्रो नैतिक दायित्व बन्छ।

दीपावलीको आध्यात्मिक महत्त्व : बाह्य प्रकाशबाट आन्तरिक प्रकाशतर्फ
दीपावलीको सबैभन्दा गहिरो पक्ष यसको आध्यात्मिक सन्देश हो। बाह्य दीपले अँध्यारो कोठा उज्यालो बनाउँछ; तर आध्यात्मिक ज्ञानले अज्ञान, भ्रम, आसक्ति र नकारात्मकताले ढाकिएको अन्तर्मनलाई उज्यालो बनाउँछ।
मानिसले बाह्य संसारको विकासमा अभूतपूर्व उपलब्धि हासिल गरेको छ। विज्ञान, प्रविधि, सञ्चार, चिकित्सा र भौतिक सुविधाले जीवनलाई धेरै सहज बनाएका छन्। तर भौतिक प्रगतिको अनुपातमा मानिसको आन्तरिक शान्ति, करुणा र सन्तोष बढेको छ कि छैन भन्ने प्रश्न आज पनि गम्भीर छ।
व्यक्तिगत जीवनमा तनाव, ईर्ष्या, असन्तोष, क्रोध र सम्बन्धगत द्वन्द्व; पारिवारिक जीवनमा अविश्वास र विखण्डन; सामाजिक जीवनमा विभेद, भ्रष्टाचार र हिंसा; अनि विश्वस्तरमा युद्ध, घृणा र वातावरणीय सङ्कटजस्ता समस्याले बाह्य विकाससँगै आन्तरिक विकासको आवश्यकता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण रहेको देखाउँछन्।
१. अज्ञानको अन्धकार र ज्ञानको प्रकाश
अज्ञान भन्नाले पुस्तकको ज्ञान नहुनु मात्र होइन। आफ्नो वास्तविक स्वरूप, जीवनको उद्देश्य, कर्मको प्रभाव र अरूप्रतिको जिम्मेवारी नबुझ्नु पनि अज्ञानका रूप हुन्।
कहिलेकाहीँ मानिस धेरै शिक्षित भएर पनि क्रोधको वशमा पर्छ, आफ्नो स्वार्थका लागि अरूलाई दुःख दिन्छ वा क्षणिक लाभका लागि दीर्घकालीन हितलाई त्याग्छ। यस्तो अवस्थामा बौद्धिक ज्ञान भएर पनि आत्मज्ञान र विवेकको कमी रहन सक्छ।
ज्ञानको प्रकाशले मानिसलाई आफ्ना विचार र व्यवहारको समीक्षा गर्न प्रेरित गर्छ। “म किन क्रोधित भएँ?”, “मेरो निर्णयले अरूलाई कस्तो प्रभाव पार्छ?”, “मेरो चाहना आवश्यकता हो कि केवल लोभ?” जस्ता प्रश्नले आत्मनिरीक्षणको ढोका खोल्छन्।
यसरी दीपावलीको वास्तविक ज्ञानदीप बाह्य संसारका वस्तुहरू मात्र देखाउने प्रकाश होइन; आफूभित्रका कमजोरी, सम्भावना र जिम्मेवारी देखाउने विवेकको प्रकाश पनि हो।
त्यसैले दीपावलीको आध्यात्मिक सन्देशलाई जीवनमा उतार्ने पहिलो कदम आफ्नो अन्तर्मनलाई बुझ्नु, विचारको गुणस्तर सुधार्नु र व्यवहारमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउनु हो।
२.अहङ्कारबाट आत्मबोधतर्फ
मानिसले प्रायः आफ्नो पहिचानलाई शरीर, पद, सम्पत्ति, जात, भाषा, धर्म, सामाजिक प्रतिष्ठा वा उपलब्धिसँग जोडेर हेर्छ। यी सबै जीवनका महत्त्वपूर्ण पक्ष भए पनि तिनैलाई सम्पूर्ण अस्तित्व ठान्दा अहङ्कार, तुलना, असुरक्षा र विभेद बढ्न सक्छ।
आत्मबोधले आफूलाई केवल बाह्य परिचयमा सीमित नराखी आफ्नो चेतना, मूल्य र नैतिक उत्तरदायित्वलाई पनि बुझ्न सिकाउँछ। विभिन्न आध्यात्मिक परम्पराले आत्मा वा आत्मस्वरूपको व्याख्या आ–आफ्नै ढङ्गले गरेका छन्। ती सबैको दार्शनिक मत एउटै नभए पनि आत्मचिन्तन, संयम, करुणा र अहङ्कारको नियन्त्रणलाई महत्त्व दिने साझा आधार भेटिन्छ।
आत्मबोधको अभ्यासले मानिसलाई अरूलाई तुच्छ ठान्ने प्रवृत्तिबाट टाढा लैजान र प्रत्येक व्यक्तिको सम्मान गर्न प्रेरित गर्न सक्छ।

आत्मदीप प्रज्ज्वलन : दीपावलीको केन्द्रीय आध्यात्मिक सन्देश
दीपावलीको आध्यात्मिक व्याख्यामा आत्मदीप प्रज्ज्वलन अत्यन्त अर्थपूर्ण अवधारणा हो। यसको सामान्य अर्थ आफ्नो भित्री चेतनामा ज्ञान, विवेक, पवित्रता, शान्ति र सकारात्मकताको प्रकाश जागृत गर्नु हो।
बाहिरको दीप बाल्न तेल, बत्ती र आगो चाहिन्छ। तर आत्मदीप प्रज्ज्वलित गर्न आत्मचिन्तन, सद्विचार, संयम, सत्यनिष्ठा, करुणा र नियमित आध्यात्मिक अभ्यास आवश्यक हुन्छ।
बाह्य दीपलाई हावाले निभाउन सक्छ; तर ज्ञान, विवेक र सदाचारमा आधारित आन्तरिक प्रकाशलाई निरन्तर अभ्यासबाट जीवनको स्थायी मार्गदर्शक बनाउन सकिन्छ।

१. आत्मजागरण
आत्मदीप प्रज्ज्वलनको पहिलो आधार आत्मजागरण हो। आत्मजागरण भन्नाले आफूभित्र भइरहेका विचार, भावना, इच्छा, प्रतिक्रिया र संस्कारप्रति सचेत हुनु हो। क्रोध उत्पन्न हुँदा त्यसलाई तुरुन्त व्यवहारमा व्यक्त गर्नुको सट्टा त्यसको कारण बुझ्नु; ईर्ष्या उत्पन्न हुँदा अरूसँग तुलना गर्नुको सट्टा आफ्ना सम्भावनामा ध्यान दिनु; निराशा आउँदा समस्याको सामना गर्न आवश्यक सहयोग र उपाय खोज्नु—यी आत्मजागरणका व्यावहारिक रूप हुन्।

२. संस्कार परिवर्तन
मानिसको व्यवहारमा वर्तमान विचारका साथै लामो समयदेखि विकसित भएका बानी, विश्वास र संस्कारको प्रभाव रहन्छ। बारम्बार दोहोरिने प्रतिक्रिया क्रमशः बानी बन्न सक्छ। त्यसैले आत्मपरिवर्तनका लागि क्षणिक प्रेरणासँगै नियमित अभ्यास आवश्यक हुन्छ। यदि मानिसले क्रोध गर्ने बानी परिवर्तन गर्न चाहन्छ भने क्रोधको कारण पहिचान गर्ने, प्रतिक्रिया दिनुअघि विराम लिने, शान्त संवादको अभ्यास गर्ने र आवश्यक परे सहयोग लिने जस्ता उपाय अपनाउनुपर्छ।
त्यसैगरी लोभको स्थानमा सन्तोष, ईर्ष्याको स्थानमा सद्भाव, आलस्यको स्थानमा कर्मशीलता र असहिष्णुताको स्थानमा संवादको संस्कार विकास गर्न सकिन्छ। दीपावलीमा घर सफा गर्ने परम्परालाई यसरी आन्तरिक जीवनसँग जोड्न सकिन्छ। जसरी हामी घरका अनावश्यक वस्तु हटाउँछौँ, त्यसरी नै मनमा सञ्चित द्वेष, पुरानो गुनासो, पूर्वाग्रह र हानिकारक बानीको समीक्षा गर्न सक्छौँ।
यद्यपि नकारात्मक भावना हटाउने प्रक्रिया एकै दिनमा पूरा हुँदैन। यसको लागि धैर्य, आत्मकरुणा र निरन्तर अभ्यास चाहिन्छ। गल्ती हुँदा आफूलाई घृणा गर्नुको सट्टा जिम्मेवारी स्वीकार गर्दै सुधारको मार्ग रोज्नु नै स्वस्थ आत्मपरिवर्तन हो।
आत्मजागरणले हामीलाई आफ्ना भावनाको दास बन्नबाट जोगाउँछ। भावना उत्पन्न हुनु स्वाभाविक हो, तर त्यसको प्रभावमा कस्तो निर्णय गर्ने भन्ने कुरा अभ्यास, विवेक र परिस्थितिसँग सम्बन्धित हुन्छ।यस अर्थमा आत्मदीप जागृति  भनेको मनमा कहिल्यै नकारात्मक विचार नआउने अवस्था होइन। नकारात्मक विचार उत्पन्न हुँदा त्यसलाई चिन्न, त्यसको प्रभाव बुझ्न र स्वस्थ विकल्प रोज्न सक्ने चेतनाको विकास हो।

३.अन्तर्मनको शान्ति
बाह्य संसारका सबै परिस्थिति हाम्रो नियन्त्रणमा हुँदैनन्। अरू मानिसको व्यवहार, आर्थिक अवस्था, सामाजिक परिवर्तन र आकस्मिक घटनाहरू सधैँ हाम्रो इच्छाअनुसार चल्दैनन्। तर परिस्थितिप्रति आफ्नो प्रतिक्रिया कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने विषयमा हामीले अभ्यास गर्न सक्छौँ।
ध्यान, प्रार्थना, राजयोग, श्वासप्रति सचेतना, आत्मचिन्तन र सकारात्मक संकल्पले धेरै मानिसलाई मन स्थिर बनाउन सहयोग गर्न सक्छन्। यस्ता अभ्यासको प्रभाव व्यक्तिअनुसार फरक हुन सक्छ; आवश्यक परे मानसिक वा स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्याका लागि योग्य विशेषज्ञको सहयोग लिनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
आन्तरिक शान्ति भनेको समस्या नै नहुनु होइन। समस्याबीच पनि विवेक कायम राख्ने, अनावश्यक प्रतिक्रियाबाट बच्ने र उचित समाधानतर्फ अघि बढ्ने क्षमता हो।
यसरी आत्मदीपको प्रकाश मानिसको मनमा शान्ति, विचारमा स्पष्टता र व्यवहारमा सन्तुलनका रूपमा प्रकट हुन्छ।

ब्रह्माकुमारीजको दृष्टिमा दीपावली
दीपावलीको आध्यात्मिक सन्देशलाई ब्रह्माकुमारीजको राजयोग दर्शनसँग जोडेर हेर्दा आत्मजागरण र आत्मपरिवर्तनको एउटा विशिष्ट व्याख्या प्राप्त हुन्छ।
ब्रह्माकुमारीजको शिक्षाअनुसार आत्मा चेतन सत्ता हो, जसको मूल गुण शान्ति, प्रेम, पवित्रता, सुख र शक्तिसँग सम्बन्धित छन्। शरीर भौतिक स्वरूप हो भने आत्मालाई शरीरमार्फत अनुभव गर्ने चेतन केन्द्रका रूपमा बुझाइन्छ। यस दृष्टिकोणमा मानिसको जीवनमा स्थायी परिवर्तन ल्याउन केवल बाह्य व्यवहारमा सुधार गर्नु पर्याप्त हुँदैन; आफ्नो चेतना, दृष्टिकोण, विचार र संस्कारमा पनि परिवर्तन ल्याउनुपर्छ।

१. आत्मस्वरूपको स्मृति
ब्रह्माकुमारीजको राजयोगमा देह अभिमान अर्थात् आफूलाई केवल शरीर, पद, सम्पत्ति वा सामाजिक परिचयका आधारमा बुझ्ने प्रवृत्तिबाट माथि उठेर आत्मस्वरूपको स्मृतिमा रहने अभ्यासलाई महत्त्व दिइन्छ।
यसको व्यावहारिक अर्थ आफ्ना बाह्य परिचयभन्दा पर आफ्नो मानवीय गरिमा, नैतिक जिम्मेवारी र चेतन अनुभवप्रति ध्यान दिनु हो। जब मानिसले आफ्नो पहिचानलाई केवल उपलब्धि वा प्रतिष्ठासँग जोड्दैन, तब अरूसँगको तुलना र असुरक्षालाई व्यवस्थापन गर्न सहज हुन सक्छ। जब मानिसले आफ्नो मूल्यलाई केवल शरीरको सौन्दर्य, सामाजिक पद, आर्थिक सफलता वा अरूको प्रशंसामा निर्भर बनाउँछ, तब बाह्य परिस्थिति परिवर्तन हुँदा उसको आत्मविश्वास प्रभावित हुन सक्छ। आध्यात्मिक दृष्टिले आत्मसम्मानको विकास भनेको आफ्नो मानवीय गरिमा स्वीकार गर्नु र अरूको गरिमालाई पनि सम्मान गर्नु हो। यसले अहङ्कार र हीनभावनाबीच सन्तुलन कायम गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छ। दीपावलीलाई आत्मदीप प्रज्ज्वलनको पर्वको रूपमा बुझ्नु भनेको आफ्नो वास्तविक मूल्य बाह्य प्रदर्शनमा मात्र नखोजी सत्य, प्रेम, संयम र सेवामार्फत जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउने सङ्कल्प गर्नु पनि हो।
दीपावलीलाई आत्मस्वरूपको स्मृतिसँग जोडेर हेर्दा यसको सन्देश हुन्छ—बाह्य दीप प्रज्ज्वलित गर्दा आफ्नो आन्तरिक चेतनालाई पनि जागृत गरौँ।

२. परमात्म स्मृति
ब्रह्माकुमारीजको शिक्षामा परमात्मालाई सर्वोच्च सत्ता अर्थात्  शान्ति, प्रेम र पवित्रताको स्रोतका रूपमा वर्णन गरिन्छ। राजयोगलाई आत्मा र परमात्माबीचको स्मृतिपूर्ण सम्बन्धको अभ्यासका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ।
यस अभ्यासमा शान्त अवस्थामा बसेर आफ्नो आत्मस्वरूपको स्मृति गर्ने, परमात्माको गुणहरूको चिन्तन गर्ने र शान्ति, प्रेम तथा पवित्रताका अनुभूतिलाई दैनिक व्यवहारमा उतार्ने प्रयास गरिन्छ। यसलाई आत्मदीपको रूपकसँग जोड्दा परमात्मासँगको स्मृतिलाई आन्तरिक प्रकाशको प्रेरणाका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

३. पवित्रता र कर्मको शुद्धता
ब्रह्माकुमारीजको शिक्षामा पवित्रता, शुद्ध संकल्प र श्रेष्ठ कर्मलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ। यस सन्दर्भमा पवित्रता केवल बाह्य अनुष्ठान वा धार्मिक पहिरनसँग सम्बन्धित कुरा होइन; विचार, दृष्टि, वाणी र व्यवहारमा मर्यादा कायम राख्ने अभ्यासका रूपमा बुझिन्छ। आत्मदीपको प्रकाशले हामीलाई आफ्ना कर्मको उद्देश्य जाँच्न प्रेरित गर्छ। म कुनै काम स्वार्थका लागि गर्दै छु कि साझा हितका लागि? मेरो बोलीले कसैको मन दुखाउँछ कि उसलाई उत्साहित बनाउँछ? मेरो निर्णयले न्याय र समानतालाई बल पुर्‍याउँछ कि विभेदलाई? यी प्रश्नको इमानदार समीक्षा नै आत्मशुद्धिको अभ्यास हो। यसरी राजयोगको सन्देशलाई जीवनमा उतार्दा दीपावली बाह्य प्रकाशको पर्वबाट चेतना, संस्कार र कर्मलाई परिष्कृत गर्ने आध्यात्मिक अवसरमा रूपान्तरित हुन सक्छ।

उपसंहार
दीपावली पर्व  सांस्कृतिक उल्लास, धार्मिक आस्था र आध्यात्मिक जागरणको सुन्दर समन्वय हो। यसले परिवारलाई जोड्छ, समाजमा आत्मीयता बढाउँछ, प्रकृतिप्रति कृतज्ञ हुन सिकाउँछ र सत्य, न्याय, प्रेम तथा कल्याणको मार्गमा अघि बढ्न प्रेरित गर्छ।
तर यसको गहिरो महत्त्व त्यतिबेला प्रकट हुन्छ, जब बाह्य प्रकाशसँगै हाम्रो अन्तर्मनमा पनि ज्ञान र विवेकको प्रकाश जागृत हुन्छ। घरमा बालिएको दीपले भौतिक अन्धकार हटाउँछ; आत्मदीपले भने अज्ञान, अहङ्कार, घृणा, ईर्ष्या, लोभ र अविवेकको प्रभावलाई पहिचान गरी त्यसबाट माथि उठ्ने प्रेरणा दिन्छ।
आत्मदीप प्रज्ज्वलनको अर्थ आफूलाई अरूभन्दा श्रेष्ठ ठान्नु होइन; आफूलाई अझ सचेत, संवेदनशील, विवेकशील र जिम्मेवार बनाउनु हो। यसको अर्थ आफ्ना कमजोरीलाई लुकाउनु होइन; तिनलाई स्वीकार गरी सुधार गर्नु हो। यसको अर्थ संसारका समस्याबाट भाग्नु होइन; आन्तरिक स्थिरता र नैतिक साहसका साथ तिनको समाधानमा योगदान दिनु हो।
दीपावलीको अवसरमा हामीले आफ्ना घर, मन्दिर र आँगनमा दीप बाल्दै मनमा पनि केही प्रश्न उठाऔँ—के मेरो विचारमा सत्यको प्रकाश छ? के मेरो वाणीमा प्रेम र मर्यादा छ? के मेरो व्यवहारमा न्याय र करुणा छ? के मेरो कर्मले परिवार, समाज र प्रकृतिको हितमा योगदान पुर्‍याएको छ?
यदि यी प्रश्नले हामीलाई आत्मसमीक्षा र सकारात्मक परिवर्तनतर्फ प्रेरित गर्छन् भने दीपावलीको उत्सवले आफ्नो गहिरो आध्यात्मिक उद्देश्य प्राप्त गर्न थालेको मान्न सकिन्छ।
हामीले आफ्नो हृदयमा शान्तिको दीप, बुद्धिमा विवेकको दीप, विचारमा सकारात्मकताको दीप, सम्बन्धमा प्रेमको दीप, कर्ममा पवित्रताको दीप र समाजमा सेवाभावको दीप प्रज्ज्वलित गर्न सकौँ। यस्ता दीपहरू एकपछि अर्को बल्दै जाँदा व्यक्तिगत जीवनमा सन्तुलन, परिवारमा आत्मीयता, समाजमा सद्भाव र विश्वमा शान्तिको सम्भावना विस्तार हुँदै जान्छ।
अन्ततः दीपावलीले हामीलाई दिने शाश्वत सन्देश यही हो—अन्धकार हटाउन उज्यालो बाल्नुपर्छ; घृणा हटाउन प्रेम जगाउनुपर्छ; अज्ञान हटाउन ज्ञान प्राप्त गर्नुपर्छ; र संसार बदल्न चाहनेले परिवर्तनको सुरुवात आफ्नै जीवनबाट गर्नुपर्छ।

आउनुहोस्, यस दीपावलीमा बाह्य दीपसँगै आत्मदीप पनि प्रज्ज्वलित गरौँ। आफ्नो अन्तर्मनलाई शान्त, विचारलाई निर्मल, व्यवहारलाई मर्यादित र कर्मलाई कल्याणकारी बनाउने सङ्कल्प गरौँ। आफूभित्रको प्रकाशलाई परिवार, समाज र समस्त मानवतासम्म फैलाऔँ।
किनकि साँचो दीपावली त्यतिबेला हुन्छ, जब घर मात्र होइन, हृदय पनि उज्यालो हुन्छ; जब दीप मात्र होइन, चेतना पनि प्रज्ज्वलित हुन्छ; र जब प्रकाशको उत्सव केवल एक दिनको परम्परा नभई सम्पूर्ण जीवनको साधना बन्छ।
आत्मदीप प्रज्ज्वलित होस्, जीवन आलोकित होस् र विश्वमा शान्ति, प्रेम तथा सद्भावको प्रकाश फैलियोस्। शुभ दीपावली!