विजया दशमी : संस्कृति, धर्म र आत्मविजयको पर्व-कमल देव रेग्मी

विजया दशमी : संस्कृति, धर्म र आत्मविजयको पर्व
(Vijaya Dashami: A Celebration of Culture, Faith, and Spiritual Victory)

विषय प्रवेश
नेपाली समाजमा मनाइने प्रमुख चाडपर्वमध्ये विजया दशमी अर्थात् दसैँको विशिष्ट स्थान छ। यो केवल धार्मिक अनुष्ठान र मनोरञ्जनको पर्व मात्र होइन; यो नेपाली समाजको सांस्कृतिक जीवन, पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक सद्भाव, धार्मिक आस्था र आध्यात्मिक चेतनासँग जोडिएको पर्व हो।दसैँको बाह्य स्वरूपमा पूजा, टीका, जमरा, पिङ, नयाँ वस्त्र, मिठामिठा परिकार, भेटघाट र आशीर्वाद आदिको महत्त्व देखिन्छ। तर यसको अन्तर्निहित सन्देश अझ गहिरो छ—असत्यमाथि सत्यको विजय, अधर्ममाथि धर्मको विजय, अज्ञानमाथि ज्ञानको विजय र नकारात्मकतामाथि सकारात्मक चेतनाको विजय।
विजया दशमी शब्द आफैँमा विजयको प्रतीक हो। बाह्य जीवनमा विजय प्राप्त गर्नुभन्दा पनि मानिसले सर्वप्रथम आफ्नै मन, विचार, प्रवृत्ति र कमजोरीमाथि विजय प्राप्त गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश यस पर्वले दिन्छ। यही बिन्दुमा पुग्दा दसैँको आध्यात्मिक अर्थ अझ व्यापक हुन्छ। ब्रह्माकुमारीजको आध्यात्मिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा पनि वास्तविक विजय बाहिरी संसारमाथिको प्रभुत्व होइन, आफ्नै चेतना, संस्कार र विकारमाथिको विजय हो।

विजया दशमीको धार्मिक पृष्ठभूमि
हिन्दू धार्मिक परम्परामा दसैँलाई मुख्यतः शक्ति, धर्म र विजयको पर्वका रूपमा लिइन्छ। नवरात्रिका नौ दिन देवीका विभिन्न रूपको आराधना गरिन्छ र दशौँ दिन विजयादशमीका रूपमा मनाइन्छ। देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको धार्मिक आख्यान यस पर्वसँग जोडिएको छ। यस आख्यानले धर्म र अधर्म, सत्य र असत्य तथा दैवी र आसुरी प्रवृत्तिबीचको संघर्षलाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्छ। त्यस्तै, रामायण परम्परामा विजयादशमीलाई भगवान् रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको दिनका रूपमा पनि स्मरण गरिन्छ।  दसैँको धार्मिक पक्षले मानिसलाई पूजा, प्रार्थना, संयम, श्रद्धा, आस्था र सत्कर्मतर्फ प्रेरित गर्छ। देवीको आराधनाले शक्ति र साहसको स्मरण गराउँछ भने रामको विजयले मर्यादा, सत्य र धर्मको महत्त्व सम्झाउँछ।

नेपाली संस्कृतिमा दसैँको स्थान
दसैँ नेपाली समाजको केवल धार्मिक पर्व होइन, यो एउटा सांस्कृतिक संस्थाजस्तै बनेको छ। देशका विभिन्न जातजाति, भाषा, क्षेत्र र समुदायका मानिसहरूले आ–आफ्ना परम्परा र शैलीअनुसार यसलाई मनाउँदै आएका छन्। दसैँमा परिवारका सदस्यहरू एक ठाउँमा भेला हुनु, ज्येष्ठ व्यक्तिबाट टीका तथा आशीर्वाद ग्रहण गर्नु, जमरा लगाउनु, आफन्तसँग भेटघाट गर्नु र सुखदुःख साटासाट गर्नु नेपाली संस्कृतिका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्।
विशेष गरी टीका र आशीर्वादको परम्पराले नेपाली समाजमा पुस्ताबीचको सम्बन्धलाई बलियो बनाएको छ। ज्येष्ठ पुस्ताले कनिष्ठ पुस्तालाई शुभेच्छा, दीर्घायु, सुख, समृद्धि र सफलताको कामना गर्दछन्। यसमा केवल धार्मिक संस्कार मात्र नभई परिवारप्रतिको जिम्मेवारी, सम्मान र आत्मीयताको भावना पनि अभिव्यक्त हुन्छ। त्यस्तै, दसैँका अवसरमा घरको सरसफाइ, नयाँ वस्त्र धारण, मीठो भोजन, पिङ खेल्ने, मनोरञ्जन गर्ने तथा गाउँघरमा सामूहिक भेटघाट गर्ने परम्पराले सामाजिक जीवनमा नयाँ ऊर्जा थप्छ। यस अर्थमा दसैँ पारिवारिक पुनर्मिलन, सामाजिक सम्बन्धको नवीकरण र सांस्कृतिक निरन्तरताको पर्व पनि हो।

टीका र जमराको सांस्कृतिक अर्थ
विजया दशमीमा लगाइने टीका र जमरा नेपाली दसैँको विशिष्ट पहिचान हुन्। टीका र जमराको धार्मिक तथा सांस्कृतिक अर्थसँगै प्रतीकात्मक अर्थ पनि छ। जमरा सामान्यतः उर्वरता, जीवनशक्ति, समृद्धि र नवजीवनको प्रतीकका रूपमा बुझिन्छ। बीउबाट अंकुरण भएर हरियो जमरा बन्ने प्रक्रियाले जीवनको निरन्तरता र नयाँ सम्भावनाको सन्देश दिन्छ। टीका लगाउँदा दिइने आशीर्वादले मानिसको जीवनमा दीर्घायु, ज्ञान, शक्ति र समृद्धिको कामना गर्छ।  टीका लगाउनुको अर्थ केवल निधारमा रंग लगाउनु होइन; यसलाई एकअर्काप्रति शुभ भावना, सम्मान, प्रेम र सद्भाव व्यक्त गर्ने अवसरका रूपमा लिन सकिन्छ।

विजयादशमीको नैतिक सन्देश
विजया दशमीको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सन्देश हो—विजयको वास्तविक सुरुवात आफैँबाट हुन्छ। मानिसले संसार जित्न खोज्छ, अरूलाई परिवर्तन गर्न खोज्छ, प्रतिस्पर्धामा अगाडि बढ्न खोज्छ। तर आफूभित्र रहेको क्रोध, लोभ, मोह, अहंकार, ईर्ष्या, घृणा र असन्तोषमाथि विजय प्राप्त गर्न नसके बाह्य सफलता अधुरो हुन सक्छ। दसैँका धार्मिक प्रतीकहरूलाई आन्तरिक जीवनसँग जोडेर हेर्ने हो भने महिषासुर वा रावण बाहिर मात्र होइन, मानिसको आफ्नै चेतनाभित्र  रहेका नकारात्मक प्रवृत्तिका प्रतीक बन्न सक्छन्। यस दृष्टिले विजयादशमीमा हामीले आफैलाई केही प्रश्न गर्न सक्छौँ—
के मैले आफ्नो क्रोधमाथि विजय प्राप्त गरेको छु?
के म ईर्ष्या र द्वेषबाट मुक्त हुँदैछु?
के मेरो बोलीले अरूलाई सम्मान र शान्ति दिन्छ?
के मैले आफ्नो अहंकारलाई नियन्त्रण गर्न सकेको छु?
के मेरा विचार सकारात्मक र कल्याणकारी छन्?
के मेरा कर्मले परिवार र समाजमा सुख थपिरहेका छन्?

यी प्रश्नहरुको उत्तर खोज्ने प्रक्रिया नै आत्मविजयको यात्रा हो।

  विजयादशमीको आध्यात्मिक सन्दर्भ
आध्यात्मिकताको मूल उद्देश्य मानिसलाई बाह्य संसारबाट विमुख बनाउनु होइन; बरु बाह्य संसारमा रहँदै आफ्नो आन्तरिक चेतनालाई शुद्ध, स्थिर र सकारात्मक बनाउनु हो। विजयादशमीलाई आध्यात्मिक पर्वका रूपमा हेर्दा यसको केन्द्रमा आउँछ—आत्मचेतना।
मानिसले आफूलाई केवल शरीरका रूपमा बुझ्दा उसको सोच, व्यवहार र प्राथमिकता धेरै हदसम्म भौतिक उपलब्धिमा केन्द्रित हुन्छ। तर आध्यात्मिक दृष्टिले मानिस शरीरधारी आत्मा हो भन्ने चेतना विकसित गर्दा जीवनलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा परिवर्तन आउन सक्छ। यही आत्मचेतनाबाट विचार शुद्ध हुन्छ, विचारबाट भावना र भावना अनुरूप कर्म निर्माण हुन्छ। कर्म दोहोरिँदै जाँदा संस्कार निर्माण हुन्छ। त्यसैले आफ्नो संस्कार परिवर्तन गर्न चाहने व्यक्तिले सबैभन्दा पहिले आफ्नो विचारको गुणस्तर परिवर्तन गर्नुपर्छ। यसै कारण विजया दशमीलाई बाह्य विजयभन्दा पनि आन्तरिक विजयको संकल्प गर्ने दिनका रूपमा लिन सकिन्छ।

ब्रह्माकुमारीजको दृष्टिमा आत्मविजय
ब्रह्माकुमारीजको आध्यात्मिक दर्शन अनुसार मानिसको वास्तविक परिचय केवल शरीर होइन, आत्मा हो। आत्मा चेतन स्वरूप भएकोले आफ्नो विचार, भावना र कर्मलाई सचेत रूपमा परिवर्तन गर्न सक्ने क्षमता मानिसभित्र हुन्छ।   राजयोगको अभ्यासले मानिसलाई आफूलाई आत्माका रूपमा अनुभव गर्दै परमात्मासँग आत्मिक सम्बन्ध स्थापित गर्न प्रेरित गर्छ। यहाँ परमात्मासँगको सम्बन्धलाई प्रेम, शान्ति, शक्ति र पवित्रताको स्रोतसँग जोडिन्छ।
विजया दशमीको सन्दर्भमा यसलाई जोड्दा एउटा गहिरो अर्थ देखिन्छ—बाह्य शत्रुमाथिको विजयभन्दा आत्मिक कमजोरीमाथिको विजय ठूलो विजय हो। ब्रह्माकुमारीजको शिक्षामा चर्चा गरिने पाँच प्रमुख विकार—काम, क्रोध, लोभ, मोह र अहंकार—लाई मानिसको आन्तरिक शान्ति र आध्यात्मिक प्रगतिका बाधकका रूपमा बुझिन्छ। विजयादशमीलाई यी विकारहरूमाथि क्रमशः विजय प्राप्त गर्ने संकल्पसँग जोड्न सकिन्छ। उदाहरणका लागि— क्रोधमाथि विजय भनेको रिस कहिल्यै नउठ्नु मात्र होइन; रिस उठ्दा त्यसलाई सचेत रूपमा परिवर्तन गर्न सक्नु हो। अहंकारमाथि विजय भनेको आफ्नो अस्तित्व वा उपलब्धिलाई अस्वीकार गर्नु होइन; बरु आफ्नो क्षमतासँगै विनम्रता र आत्मसम्मान कायम राख्नु हो। लोभमाथि विजय भनेको आवश्यकता र इच्छाबीचको अन्तर बुझ्नु हो। मोहबाट विजय भनेको सम्बन्ध त्याग्नु होइन; सम्बन्धमा प्रेमसँगै स्वतन्त्रता र सम्मान कायम गर्नु हो। यसरी हेर्दा विजयादशमी एउटा आन्तरिक रूपान्तरणको आध्यात्मिक अभ्यास बन्न सक्छ।

कर्म र संस्कारसँग विजयादशमीको सम्बन्ध
मानिसको जीवन केवल बाह्य घटनाले निर्माण हुँदैन; उसको सोच, भावना, निर्णय र कर्मले पनि उसको व्यक्तित्व निर्माण गर्छ। बारम्बार गरिएका कर्मले बानी र संस्कारको रूप लिन सक्छन्। यस दृष्टिले विजयादशमीमा आफूभित्रका नकारात्मक संस्कार पहिचान गरी सकारात्मक संस्कार विकास गर्ने संकल्प गर्न सकिन्छ। यदि क्रोध गर्ने संस्कार छ भने क्षमाको अभ्यास गर्न सकिन्छ। यदि नकारात्मक सोचको बानी छ भने सकारात्मक दृष्टिकोण विकास गर्न सकिन्छ। यदि अरूलाई दोष दिने प्रवृत्ति छ भने आत्मनिरीक्षण गर्न सकिन्छ। यसरी आत्मनिरीक्षण → सकारात्मक विचार → श्रेष्ठ कर्म → श्रेष्ठ संस्कारको प्रक्रिया अघि बढाउन सकिन्छ। यही नै वास्तविक आत्मविजयतर्फको यात्रा हो।

आधुनिक समाजमा विजयादशमीको सान्दर्भिकता
आजको समाज विज्ञान, प्रविधि र भौतिक विकासमा तीव्र गतिले अघि बढिरहेको छ। तर त्यससँगै तनाव, असहिष्णुता, प्रतिस्पर्धा, उपभोक्तावाद, पारिवारिक दूरी र सामाजिक विभाजनजस्ता चुनौती पनि देखिन्छन्।
यस्तो अवस्थामा दसैँको आध्यात्मिक सन्देश अझ सान्दर्भिक हुन्छ। यदि दसैँ केवल नयाँ कपडा, भोजन, मनोरञ्जन र औपचारिक भेटघाटमा सीमित भयो भने यसको गहिरो मानवीय अर्थ ओझेलमा पर्न सक्छ।
दसैँले हामीलाई सम्झाउन सक्छ—समृद्धि केवल बाह्य सम्पत्तिमा होइन, मनको शान्तिमा हुन्छ। विजय केवल अरूलाई पराजित गर्नुमा होइन, आफूभित्रको कमजोरीलाई रूपान्तरण गर्नुमा हुन्छ।

प्रकृति, संस्कृति र आध्यात्मिकताको समन्वय
दसैँ नेपाली जीवनमा प्रकृति, संस्कृति र आध्यात्मिकताको सुन्दर समन्वय पनि हो। जमराको हरियाली, शरद ऋतुको स्वच्छ वातावरण, घरको सरसफाइ, सामूहिक उत्सव र धार्मिक अनुष्ठानले मानिसलाई प्रकृति र समाजसँग पुनः जोड्छ। तर आजको समयमा पर्व मनाउँदा वातावरणीय संवेदनशीलता, पशुपक्षीप्रतिको करुणा, अनावश्यक खर्चबाट बच्ने संस्कार र सामाजिक समानताको भावना पनि जोडिनुपर्छ। पर्वको आध्यात्मिकता त्यतिबेला सार्थक हुन्छ, जब त्यसले मानिसलाई अझ दयालु, संयमी, जिम्मेवार, सहिष्णु र सकारात्मक बनाउँछ।

उपसंहार
विजया दशमी नेपाली समाजको जीवन्त सांस्कृतिक परम्परा, गहिरो धार्मिक आस्था र आत्मजागरणको सम्भावना बोकेको महान् पर्व हो। यसको बाह्य स्वरूपमा टीका, जमरा, पूजा, आशीर्वाद, भेटघाट र उत्सव छन् भने यसको अन्तरनिहित सन्देशमा सत्य, धर्म, प्रेम, करुणा, संयम, आत्मशुद्धि र विजय छन्। धार्मिक दृष्टिले यो अधर्ममाथि धर्मको विजयको प्रतीक हो। सांस्कृतिक दृष्टिले यो परिवार, आफन्त र समाजलाई जोड्ने सेतु हो। नैतिक दृष्टिले यो असल कर्म र श्रेष्ठ चरित्र निर्माणको प्रेरणा हो। आध्यात्मिक दृष्टिले यो आफ्नै विकार, कमजोरी र नकारात्मक संस्कारमाथि विजय प्राप्त गर्ने अवसर हो।
ब्रह्माकुमारीजको राजयोग तथा आत्मचेतनाको दृष्टिकोणबाट हेर्दा विजयादशमीको वास्तविक सारलाई अझ सूक्ष्म रूपमा बुझ्न सकिन्छ। मानिसले बाह्य संसारमा अनेक विजय प्राप्त गरे पनि यदि उसले आफ्नो क्रोध, अहंकार, लोभ, मोह र नकारात्मक सोचमाथि विजय प्राप्त गर्न सकेन भने उसको आन्तरिक यात्रा अधुरै रहन्छ। आत्मचेतना, परमात्मासँगको आध्यात्मिक सम्बन्ध, सकारात्मक विचार, श्रेष्ठ कर्म र संस्कार परिवर्तनको अभ्यासले मानिसलाई त्यही आन्तरिक विजयतर्फ लैजान सक्छ।
त्यसैले विजया दशमीमा हामीले केवल निधारमा टीका र कानमा जमरा मात्र धारण नगरौँ; मनमा शान्ति, हृदयमा प्रेम, व्यवहारमा करुणा र जीवनमा श्रेष्ठ संस्कार पनि धारण गरौँ। रावणको पुतला जलाउनु प्रतीकात्मक विजय हो; तर आफ्नै मनभित्रको क्रोध, अहंकार, लोभ, मोह र द्वेषलाई जलाउनु वास्तविक विजय हो। देवीको शक्ति आराधना गर्नु बाह्य साधना हो; आफ्नो अन्तर्निहित शक्ति जागृत गर्नु आन्तरिक साधना हो। विजयादशमीको साँचो उत्सव त्यतिबेला पूर्ण हुन्छ, जब बाहिरको दीपसँगै मनभित्रको चेतनाको दीप पनि प्रज्वलित हुन्छ।
यस अर्थमा विजया दशमीले हामी सबैलाई एउटा सुन्दर सन्देश दिन्छ—“सबैभन्दा ठूलो विजय अरूमाथि होइन, आफ्नै कमजोरीमाथि प्राप्त गरिने विजय हो।”    यही आत्मविजयबाट परिवारमा शान्ति, समाजमा सद्भाव र मानव जीवनमा वास्तविक सुख–समृद्धिको आधार निर्माण हुन सक्छ। त्यसैले यस वर्षको विजयादशमीलाई केवल परम्पराको निरन्तरता मात्र नभई आत्मजागरण, संस्कार परिवर्तन र सकारात्मक जीवनको नयाँ संकल्प गर्ने पर्वका रूपमा मनाऔँ।