विश्वव्यापीकरण, सूचना प्रविधिको तीव्र विकास र जनस्तरमा बढ्दो अन्तर्राष्ट्रिय सम्पर्कका कारण कूटनीति अब केवल सरकार–सरकारबीचको सम्बन्धमा सीमित छैन। परम्परागत कूटनीतिले राज्यका प्रतिनिधिहरूबीच हुने औपचारिक संवादलाई प्राथमिकता दिन्थ्यो भने आधुनिक युगमा नागरिक, शैक्षिक संस्था, सञ्चार माध्यम, सांस्कृतिक समूह, गैरसरकारी संस्था, निजी क्षेत्र तथा प्रवासी समुदायले समेत अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न थालेका छन्। यही परिवर्तित सन्दर्भमा विकसित भएको अवधारणा जन कूटनीति (Public Diplomacy)हो।
जन कूटनीतिलाई अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा प्रायः सार्वजनिक कूटनीति (Public Diplomacy) पनि भनिन्छ। यद्यपि दुवै शब्दहरू धेरै सन्दर्भमा समान अर्थमा प्रयोग गरिन्छन्, सार्वजनिक कूटनीतिले कुनै राष्ट्रले विदेशी जनसमुदाय, सञ्चार माध्यम, शैक्षिक संस्था, नागरिक समाज, निजी क्षेत्र तथा प्रवासी समुदायसँग संवाद र सम्बन्ध विस्तार गर्ने समग्र प्रक्रियालाई जनाउँछ। नेपाली भाषामा “जन कूटनीति” शब्दले यस अवधारणालाई अझ सरल, सहज र जनमुखी रूपमा प्रस्तुत गर्दछ। यसले कूटनीतिक सम्बन्ध केवल सरकार वा औपचारिक निकायहरूबीच मात्र सीमित नरही जनतादेखि जनतासम्म पुग्ने प्रक्रियालाई विशेष महत्व दिन्छ। त्यसैले वर्तमान लेखमा प्रयोग गरिएको “जन कूटनीति” शब्दलाई सार्वजनिक कूटनीतिको जनमैत्री र व्यापक अभिव्यक्तिका रूपमा बुझ्न सकिन्छ, जसको मूल उद्देश्य अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा सद्भाव, विश्वास, समझदारी र सहकार्यको वातावरण निर्माण गर्नु हो।
जन कूटनीति भन्नाले कुनै राष्ट्रले आफ्नो राष्ट्रिय हित, नीति, संस्कृति, मूल्य–मान्यता, उपलब्धि र दृष्टिकोणलाई विदेशी जनसमुदायसमक्ष सकारात्मक रूपमा प्रस्तुत गरी उनीहरूको विश्वास, समर्थन र सद्भाव प्राप्त गर्ने प्रक्रिया हो। यो सरकार र विदेशी नागरिकबीच प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा स्थापित सम्बन्धको माध्यम हो। जन कूटनीतिमा केवल राजनीतिक सन्देश मात्र नभई संस्कृति, शिक्षा, पर्यटन, खेलकुद, विज्ञान, प्रविधि, कला, साहित्य तथा जनस्तरका सम्पर्कहरूलाई पनि उपयोग गरिन्छ।
परम्परागत कूटनीति प्रायः बन्द कोठामा हुने वार्ता र सम्झौतामा आधारित हुन्छ भने जन कूटनीति खुला संवाद, सूचना आदानप्रदान र जनसम्पर्कमा आधारित हुन्छ। यसले विदेशी नागरिकहरूमा कुनै देशप्रति सकारात्मक धारणा निर्माण गर्न सहयोग पुर्याउँछ। आजका दिनमा कुनै देशको अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव केवल सैनिक शक्ति वा आर्थिक सामर्थ्यबाट मात्र निर्धारित हुँदैन, त्यसको संस्कृति, शिक्षा, लोकतान्त्रिक मूल्य, नवप्रवर्तन क्षमता र विश्वसामु प्रस्तुत गरिएको छविले पनि ठूलो भूमिका खेल्छ। यही कारणले जन कूटनीतिलाई “सफ्ट पावर” को महत्वपूर्ण साधनका रूपमा लिइन्छ।
जन कूटनीतिका विभिन्न आयामहरू छन्। सांस्कृतिक कूटनीतिअन्तर्गत कुनै देशले आफ्नो भाषा, कला, साहित्य, संगीत, नृत्य, परम्परा र जीवनशैलीलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रचार–प्रसार गर्दछ। शैक्षिक कूटनीतिमा छात्रवृत्ति, विद्यार्थी आदानप्रदान, अनुसन्धान सहकार्य र शैक्षिक साझेदारीलाई प्रवर्द्धन गरिन्छ। खेलकुद कूटनीतिले खेल प्रतियोगिता र खेलाडीहरूको माध्यमबाट देशको छवि निर्माण गर्दछ। डिजिटल कूटनीतिमा सामाजिक सञ्जाल, वेबसाइट र अन्य अनलाइन प्लेटफर्ममार्फत विश्व समुदायसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क गरिन्छ। त्यस्तै, पर्यटन कूटनीति, आर्थिक कूटनीति र प्रवासी कूटनीति पनि जन कूटनीतिका महत्वपूर्ण पक्ष हुन्।
वर्तमान समयमा सामाजिक सञ्जालले जन कूटनीतिलाई अझ प्रभावकारी बनाएको छ। फेसबुक, एक्स (ट्विटर), युट्युब, इन्स्टाग्राम र अन्य डिजिटल माध्यममार्फत कुनै देशले आफ्ना विचार, नीति तथा उपलब्धिहरूलाई विश्वभर तत्काल पुर्याउन सक्छ। यसले सूचना प्रवाहलाई तीव्र बनाउनुका साथै नागरिक नागरिकबीचको सम्पर्कलाई पनि सुदृढ बनाएको छ। डिजिटल प्लेटफर्महरूले अन्तर्राष्ट्रिय जनमत निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने भएकाले आधुनिक जन कूटनीतिमा यिनको प्रयोग अपरिहार्य बनेको छ।
जन कूटनीतिले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा विश्वास र समझदारी निर्माण गर्न महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ। राजनीतिक सम्बन्धमा उतारचढाव आए पनि जनस्तरमा कायम भएको सम्बन्धले दुई देशबीचको सहकार्यलाई निरन्तरता दिन मद्दत गर्दछ। उदाहरणका लागि, विद्यार्थी आदानप्रदान कार्यक्रम, सांस्कृतिक उत्सव, खेल प्रतियोगिता तथा पर्यटन गतिविधिहरूले देशहरूबीच दीर्घकालीन मित्रता विकास गर्न सहयोग पुर्याउँछन्। यसले गलत बुझाइ कम गरी शान्ति, सहअस्तित्व र सहयोगको वातावरण निर्माण गर्दछ।
नेपालका लागि जन कूटनीति विशेष महत्वको विषय हो। भौगोलिक रूपमा सानो भए पनि नेपाल प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक विविधता, आध्यात्मिक सम्पदा, जैविक विविधता तथा शान्तिप्रिय पहिचानका कारण विश्वमा विशिष्ट स्थान राख्दछ। नेपालले आफ्नो यही मौलिक पहिचानलाई प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गर्न सकेमा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठा, पर्यटन प्रवर्द्धन, विदेशी लगानी आकर्षण तथा विकास सहकार्य विस्तार गर्न सक्दछ। संसारभर फैलिएका नेपाली प्रवासीहरू, अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा सफल नेपाली व्यक्तित्वहरू, पर्वतारोहण, बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनी, योग तथा आध्यात्मिक पर्यटनका माध्यमबाट नेपालले आफ्नो जन कूटनीतिलाई अझ सशक्त बनाउन सक्छ।
जन कूटनीतिलाई प्रभावकारी रूपमा प्रवर्द्धन गर्न राज्य, निजी क्षेत्र, नागरिक समाज, शैक्षिक संस्था, सञ्चार माध्यम तथा प्रवासी समुदायबीच सुदृढ समन्वय र सहकार्य आवश्यक पर्दछ। सर्वप्रथम, देशको राष्ट्रिय पहिचान, संस्कृति, इतिहास, सभ्यता, पर्यटन, कला, साहित्य, भाषा तथा विकासका उपलब्धिहरूलाई विश्वसामु व्यवस्थित र आकर्षक ढंगले प्रस्तुत गर्ने स्पष्ट राष्ट्रिय रणनीति निर्माण गर्नुपर्छ। डिजिटल युगको आवश्यकता अनुरूप सामाजिक सञ्जाल, वेबसाइट, डिजिटल सामग्री तथा अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चार माध्यमहरूको प्रभावकारी प्रयोग गरी नेपालको सकारात्मक छवि प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ। विदेशी विद्यार्थीलाई नेपालमा अध्ययनका अवसर उपलब्ध गराउने तथा नेपाली विद्यार्थीलाई अन्तर्राष्ट्रिय शैक्षिक आदानप्रदान कार्यक्रममा सहभागी गराउने नीतिलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। विश्वविद्यालयहरू, अनुसन्धान संस्थाहरू तथा थिंक ट्याङ्कहरूबीच अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य विस्तार गरी ज्ञान र विचारको आदानप्रदानलाई सशक्त बनाउन आवश्यक छ। विश्वभर रहेका प्रवासी नेपालीहरूलाई नेपालको सांस्कृतिक दूतका रूपमा परिचालन गर्दै उनीहरूको ज्ञान, सीप, अनुभव र अन्तर्राष्ट्रिय सञ्जाललाई राष्ट्रिय हितसँग जोड्नुपर्छ। पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि नेपालका प्राकृतिक, सांस्कृतिक, धार्मिक तथा साहसिक पर्यटनका गन्तव्यहरूको अन्तर्राष्ट्रिय प्रचार–प्रसारलाई व्यवस्थित बनाउनुपर्छ। बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनी, सगरमाथा, पशुपतिनाथ, जनकपुर तथा अन्य विश्वसम्पदास्थलहरूको अन्तर्राष्ट्रिय ब्रान्डिङलाई अझ सुदृढ गर्नुपर्छ। खेलकुद कूटनीतिलाई जन कूटनीतिको महत्वपूर्ण माध्यमका रूपमा विकास गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय खेल प्रतियोगिताको आयोजना, खेलाडी आदानप्रदान तथा खेल पर्यटनलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। सांस्कृतिक महोत्सव, कला प्रदर्शनी, साहित्यिक सम्मेलन, चलचित्र महोत्सव तथा अन्तर्राष्ट्रिय सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू आयोजना गरी नेपालको मौलिक पहिचानलाई विश्व समुदायसमक्ष पुर्याउनुपर्छ। विदेशी पत्रकार, अनुसन्धानकर्ता, प्रभावशाली व्यक्तित्व तथा सञ्चारकर्मीहरूलाई नेपाल भ्रमणका अवसर प्रदान गरी देशको यथार्थ अवस्था र सम्भावनाबारे सकारात्मक सन्देश प्रवाह गर्न सकिन्छ। जन कूटनीतिलाई प्रभावकारी बनाउन सरकारी निकायहरू, कूटनीतिक नियोगहरू तथा सम्बन्धित संस्थाहरूमा दक्ष जनशक्ति, पर्याप्त स्रोत–साधन र आधुनिक सञ्चार क्षमताको विकास पनि आवश्यक हुन्छ। साथै, विदेश नीतिका उद्देश्य र राष्ट्रिय हितलाई जनस्तरसम्म पुर्याउने तथा विदेशी जनमतलाई नेपालको पक्षमा आकर्षित गर्ने दीर्घकालीन योजना तर्जुमा गरी निरन्तर कार्यान्वयन गर्नुपर्छ। यसरी संस्कृति, शिक्षा, पर्यटन, खेलकुद, सञ्चार, प्रविधि, प्रवासी नेपाली समुदाय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका विविध माध्यमहरूको समुचित उपयोग गर्न सकेमा जन कूटनीति नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय छवि सुदृढ गर्ने, विकास सहकार्य विस्तार गर्ने, लगानी तथा पर्यटन आकर्षित गर्ने र विश्व समुदायमा नेपालको प्रभावकारी उपस्थिति स्थापित गर्ने शक्तिशाली साधन बन्न सक्छ।
जन कूटनीति सरकार र नागरिक दुवैको साझा प्रयासबाट प्रवर्द्धन हुने अवधारणा हो। यसको नीति, रणनीति, संस्थागत संरचना तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्राथमिकता निर्धारण गर्ने मुख्य जिम्मेवारी सरकारको हुन्छ। विदेश मन्त्रालय, कूटनीतिक नियोगहरू, पर्यटन प्रवर्द्धन निकायहरू, सांस्कृतिक संस्थाहरू तथा शैक्षिक कार्यक्रमहरूमार्फत सरकारले देशको सकारात्मक छवि निर्माण गर्ने वातावरण सिर्जना गर्दछ। तर जन कूटनीति केवल सरकारी प्रयासले मात्र सफल हुन सक्दैन। यसको वास्तविक प्रभाव नागरिक, प्रवासी समुदाय, शिक्षाविद्, कलाकार, साहित्यकार, खेलाडी, पत्रकार, व्यवसायी, अनुसन्धानकर्ता, सामाजिक अभियन्ता तथा पर्यटकहरूको व्यवहार, योगदान र अन्तर्राष्ट्रिय सम्पर्कमार्फत देखिन्छ। कुनै नेपाली नागरिकले विदेशमा आफ्नो ज्ञान, सीप, सदाचार र व्यावसायिक दक्षतामार्फत नेपालको सकारात्मक परिचय स्थापित गर्दा, कुनै खेलाडीले अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्दा, कुनै कलाकारले नेपाली संस्कृति विश्वमाझ पुर्याउँदा वा कुनै प्रवासी नेपालीले आफ्नो बसोबास गरेको देशमा नेपालको पहिचान प्रवर्द्धन गर्दा उनीहरू जन कूटनीतिका अनौपचारिक दूतका रूपमा कार्य गरिरहेका हुन्छन्। त्यसैले जन कूटनीति सरकारद्वारा निर्देशित तर नागरिकद्वारा जीवन्त बनाइने प्रक्रिया हो भन्न सकिन्छ। सरकारले मार्गदर्शन, समन्वय र सहजीकरण गर्ने तथा नागरिकहरूले आफ्नो व्यवहार, उपलब्धि र अन्तर्राष्ट्रिय सम्पर्कमार्फत त्यसलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्ने भएकाले जन कूटनीतिको सफलता राज्य र नागरिकबीचको सहकार्यमा निर्भर रहन्छ। वास्तवमा, जन कूटनीतिको सबैभन्दा ठूलो शक्ति नै जनताको सक्रिय सहभागिता र उनीहरूले विश्व समुदायमा निर्माण गर्ने सकारात्मक छवि हो।
नेपालमा जन कूटनीतिको अर्को महत्वपूर्ण माध्यम प्रवासी नेपाली समुदाय हो। विभिन्न देशमा बसोबास गर्ने नेपालीहरूले नेपालको संस्कृति, परम्परा, भाषा र पहिचानलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रवर्द्धन गरिरहेका छन्। उनीहरू नेपाल र सम्बन्धित देशबीच आर्थिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्ध विस्तार गर्ने महत्वपूर्ण सेतुका रूपमा रहेका छन्। त्यसैले प्रवासी नेपालीहरूलाई जन कूटनीतिको रणनीतिक साझेदारका रूपमा परिचालन गर्न आवश्यक छ।
त्यसैगरी, नेपालले खेलकुद कूटनीतिलाई पनि जन कूटनीतिको प्रभावकारी साधन बनाउन सक्छ। सगरमाथा, साहसिक पर्यटन, बीच भलिबल, पर्वतीय खेलकुद तथा अन्तर्राष्ट्रिय खेल प्रतियोगिताहरूको आयोजनामार्फत नेपालको सकारात्मक छवि निर्माण गर्न सकिन्छ। खेलकुदले भाषा, संस्कृति र राजनीतिक सीमाभन्दा माथि उठेर मानिसहरूलाई जोड्ने क्षमता राख्ने भएकाले यो जन कूटनीतिको शक्तिशाली माध्यम मानिन्छ।
जन कूटनीति प्रभावकारी बनाउन केही चुनौतीहरू पनि छन्। पर्याप्त स्रोत–साधनको अभाव, समन्वयको कमी, दीर्घकालीन रणनीतिक योजनाको अभाव तथा डिजिटल माध्यममा प्रतिस्पर्धात्मक उपस्थिति कमजोर हुनु प्रमुख चुनौती हुन्। त्यस्तै, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा गलत सूचना वा नकारात्मक प्रचारले देशको छविमा असर पार्न सक्छ। त्यसैले तथ्यमा आधारित सूचना प्रवाह, व्यावसायिक सञ्चार व्यवस्थापन तथा संस्थागत समन्वय आवश्यक हुन्छ।
नेपालले जन कूटनीतिलाई सुदृढ बनाउन स्पष्ट नीति, सक्षम संस्थागत संरचना, डिजिटल प्रवर्द्धन रणनीति तथा सार्वजनिक–निजी साझेदारीलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था, सञ्चार माध्यम, पर्यटन क्षेत्र, खेलकुद संस्था तथा प्रवासी नेपाली समुदायलाई समेटेर एकीकृत जन कूटनीतिको ढाँचा विकास गर्न आवश्यक छ। साथै, नेपालको सांस्कृतिक सम्पदा, पर्यटन सम्भावना, लोकतान्त्रिक अभ्यास र शान्तिपूर्ण पहिचानलाई विश्वसामु प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ।
जन कूटनीति आधुनिक अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको अत्यन्त प्रभावकारी र अपरिहार्य माध्यम बनेको छ। यसले सरकारहरूबीच मात्र होइन, जनताबीच पनि विश्वास, सद्भाव र सहयोगको वातावरण निर्माण गर्दछ। राष्ट्रिय हित प्रवर्द्धन, सकारात्मक अन्तर्राष्ट्रिय छवि निर्माण, पर्यटन विकास, लगानी प्रवर्द्धन तथा सांस्कृतिक आदानप्रदानमा यसको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको छ। नेपालको सन्दर्भमा जन कूटनीति राष्ट्रिय ब्रान्डिङ, विकास सहकार्य विस्तार तथा विश्व समुदायमा नेपालको प्रतिष्ठा अभिवृद्धि गर्ने सशक्त माध्यम बन्न सक्छ। त्यसैले राज्य, निजी क्षेत्र, नागरिक समाज, सञ्चार माध्यम तथा प्रवासी नेपाली समुदायको साझा प्रयासमार्फत जन कूटनीतिलाई राष्ट्रिय विकास र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको महत्वपूर्ण आधारस्तम्भका रूपमा विकास गर्नु वर्तमान समयको आवश्यकता हो यसलाई उपयुक्त कानूनी संरचना बन्नु आवश्यक हुन्छ।
डा. दामोदर रेग्मी प्रशासनविद तथा गीतकार हुनुहुन्छ
तपाईको प्रतिक्रिया !