चेतन मनदेखि परम चेतनसम्म : व्यक्तित्व विकास र स्वउन्नतिका लागि चेतनाको रूपान्तरणकारी यात्रा – कमल देव रेग्मी र डा.दामोदर रेग्मी

मानव सभ्यताको विकाससँगै मानिसले बाह्य संसारलाई जति बुझ्ने प्रयास गरेको छ, त्यति नै आफ्नो आन्तरिक संसारलाई बुझ्ने प्रयास पनि गर्दै आएको छ। हामीले प्रकृति, ब्रह्माण्ड, पदार्थ, प्रविधि र समाजका रहस्यहरू खोज्यौँ; तर “म को हुँ?”, “म किन सोच्दछु?”, “मेरा विचार र व्यवहारलाई के कुराले निर्देशित गर्छ?”, “मेरो चेतनाको वास्तविक स्वरूप के हो?” र “मानव जीवनको सर्वोच्च सम्भावना के हो?” जस्ता प्रश्नहरू अझै पनि गहिरो चिन्तन र खोजीका विषय बनेका छन्।
मानव जीवनको बाह्य प्रगति विज्ञान र प्रविधिले सम्भव बनाएको छ भने आन्तरिक प्रगतिको प्रश्न दर्शन, मनोविज्ञान, योग र आध्यात्मिक चिन्तनले उठाएको छ। यही आन्तरिक यात्रालाई विभिन्न परम्पराले विभिन्न नाम दिएका छन्—आत्मचिन्तन, आत्मज्ञान,आत्मसाक्षात्कार, ध्यान, योग, चेतनाको विस्तार आदि।
यस सन्दर्भमा चेतन मन, अन्तर्मन, अचेतन मन र परम चेतनलाई मानव चेतनाको यात्राका चार व्याख्यात्मक आयामका रूपमा हेर्न सकिन्छ। यी चारै अवधारणा एउटै वैज्ञानिक सिद्धान्तका औपचारिक तह होइनन्। चेतन र अचेतनका अवधारणाहरू मनोविज्ञानका विभिन्न धारासँग सम्बन्धित छन्; “अन्तर्मन” लोकप्रिय मनोविज्ञान तथा आध्यात्मिक भाषामा व्यापक रूपमा प्रयोग हुन्छ; “परम चेतन” भने मुख्यतः योग, वेदान्त तथा अन्य आध्यात्मिक परम्परामा पाइने अवधारणा हो।
यस लेखको उद्देश्य यी अवधारणालाई आपसमा जोडेर मानिसको आत्मजागरूकता, संस्कार परिवर्तन, कर्मशुद्धि, मानसिक रूपान्तरण र उच्च आध्यात्मिक चेतनातर्फको यात्रालाई स्पष्ट पार्नु हो।

चेतनाको अर्थ : “म को हुँ?” भन्ने मूल प्रश्न
चेतना भन्नाले सामान्यतः आफू, आफ्नो अनुभव, विचार, भावना र वरिपरिको संसारप्रति जागरूक हुने क्षमतालाई बुझिन्छ। हामी देख्छौँ, सुन्छौँ, सम्झन्छौँ, विचार गर्छौँ, निर्णय गर्छौँ र आफ्ना अनुभवलाई अर्थ दिन्छौँ। यही जागरूकताको आधारमा हामी आफूलाई “म” भनेर अनुभव गर्छौँ। तर “म” भन्ने अनुभूति आफैंमा जटिल छ।
शरीर परिवर्तन हुन्छ। बाल्यकालको शरीर र आजको शरीर एउटै छैन। विचार परिवर्तन हुन्छन्। भावना परिवर्तन हुन्छन्। रुचि, सम्बन्ध, सामाजिक भूमिका र जीवनका प्राथमिकताहरू पनि परिवर्तन हुन्छन्। त्यसो भए यी सबै परिवर्तनका बीचमा “म” भन्ने निरन्तरताको अनुभूति कहाँबाट आउँछ?
आध्यात्मिक परम्पराले यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण भिन्नता प्रस्तुत गर्छ—शरीर र आत्मा फरक हुन्। शरीर परिवर्तनशील छ; आत्मालाई चेतन अस्तित्वका रूपमा बुझिन्छ। आधुनिक विज्ञानले भने चेतनालाई मस्तिष्क र मानसिक प्रक्रियासँग सम्बन्धित विभिन्न दृष्टिकोणबाट अध्ययन गर्छ।

चेतन मन : जागृत जीवनको पहिलो तह
चेतन मन मानव अनुभवको सबैभन्दा प्रत्यक्ष तह हो। अहिले हामी जे सोचिरहेका छौँ, जुन कुरामा ध्यान दिइरहेका छौँ र जुन निर्णय सचेत रूपमा लिइरहेका छौँ, त्यससँग चेतन मन सम्बन्धित हुन्छ।
उदाहरणका लागि, हामीले आज के खाने, कसलाई फोन गर्ने, कुन पुस्तक पढ्ने वा कुनै कार्यक्रममा के बोल्ने भन्ने निर्णय गर्दा चेतन मन सक्रिय हुन्छ।
चेतन मनका प्रमुख कार्य ध्यान केन्द्रित गर्नु,  तर्क गर्नु, विश्लेषण गर्नु, निर्णय लिनु, योजना बनाउनु, समस्या समाधान गर्नु, तत्कालको परिस्थिति मूल्याङ्कन गर्नु, आफूले गरिरहेको कामबारे सचेत हुनु आदि हुन् । तर चेतन मनको एउटा महत्त्वपूर्ण सीमा पनि छ—यसले मानसिक गतिविधिको सम्पूर्ण पक्षलाई समेट्दैन।
हामी कहिलेकाहीँ “मलाई किन यस्तो प्रतिक्रिया आयो?” भनेर आफैंलाई सोध्छौँ। “मैले यस्तो भन्न चाहेको थिइनँ, तर किन भनेँ?” “मलाई किन यस व्यक्तिप्रति तुरुन्तै नकारात्मक भावना आयो?” यस्ता प्रश्नले हाम्रो व्यवहारमा चेतनभन्दा बाहिरका मानसिक प्रक्रियाको प्रभाव हुन सक्ने संकेत गर्छन्। यहीँबाट हामी अन्तर्मन र अचेतन प्रक्रियाको क्षेत्रमा प्रवेश गर्छौँ।

अन्तर्मन : भित्री मानसिक संसार
“अन्तर्मन” वैज्ञानिक मनोविज्ञानमा एउटै निश्चित संरचनाको नाम होइन। तर दैनिक जीवन, आत्मविकास र आध्यात्मिक चिन्तनमा यसले अत्यन्त उपयोगी अर्थ दिन्छ। अन्तर्मनलाई मानिसका गहिरा विश्वास, भावना, बानी, मूल्य, अनुभवबाट बनेका धारणा र स्वचालित मानसिक ढाँचाहरूको प्रतीकात्मक क्षेत्रका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। हामीले आफूलाई कसरी हेर्छौँ भन्ने कुरा हाम्रो व्यवहारमा ठूलो प्रभाव पार्छ। यदि व्यक्तिको गहिरो विश्वास  “म असफल हुन्छु।” भन्ने छ भने ऊ अवसर पाउँदा पनि पछि हट्न सक्छ।
यदि उसको विश्वास “म सिक्न सक्छु, गल्तीबाट सुधार गर्न सक्छु।” भन्ने छ भने चुनौती सामना गर्ने सम्भावना बढ्न सक्छ।
यसैले आत्मरूपान्तरणको पहिलो चरण बाह्य व्यवहार बदल्नु मात्र होइन; आफूभित्रका विश्वास र मानसिक ढाँचालाई पहिचान गर्नु हो।

अचेतन मन : चेतनाको पर्दापछाडिको संसार
अचेतनको अवधारणा विशेषतः मनोविश्लेषणात्मक परम्परामा महत्त्वपूर्ण छ। फ्रायडले मानिसको व्यवहारमा सचेत (awareness) बाहिर रहेका मानसिक सामग्री र प्रक्रियाको प्रभावबारे चर्चा गरेका छन् । तर आधुनिक मनोविज्ञानमा अचेतन भन्ने शब्दलाई फ्रायडको मूल अवधारणामा मात्र सीमित राखिँदैन। मानिसका धेरै मानसिक प्रक्रिया सचेत रूपमा ध्यान नदिई पनि सञ्चालन हुन सक्छन्।
उदाहरणका लागि— हामी परिचित बाटोमा हिँड्दा हरेक पाइला सचेत रूपमा योजना गर्दैनौँ। कुनै परिचित व्यक्तिको आवाज सुन्नासाथ उसलाई पहिचान गर्न सक्छौँ। धेरै अभ्यासपछि कुनै सीप स्वतःस्फूर्त हुन सक्छ। यसबाट एउटा महत्त्वपूर्ण शिक्षा प्राप्त हुन्छ—
मानिसको सम्पूर्ण व्यवहार केवल तत्कालको चेतन निर्णयबाट सञ्चालन हुँदैन। त्यसैले आत्मपरिवर्तनका लागि “म के गरिरहेको छु?” मात्र होइन,“म किन यस्तो गरिरहेको छु?” भन्ने प्रश्न पनि आवश्यक हुन्छ।

संस्कार : चेतन र अन्तर्मनबीचको पुल
मानव चेतनाको यात्रामा संस्कार अत्यन्त महत्त्वपूर्ण विषय हो।
संस्कारलाई धार्मिक तथा आध्यात्मिक परम्परामा गहिरो मानसिक प्रवृत्ति वा कर्मबाट बनेको छापका रूपमा बुझिन्छ। मनोवैज्ञानिक भाषामा भने बारम्बार दोहोरिएका अनुभव, व्यवहार र सोचले बानी तथा स्वचालित प्रतिक्रिया निर्माण गर्न सक्छन्। यसलाई एउटा सरल चक्रबाट बुझ्न सकिन्छ— विचार — भावना — व्यवहार — पुनरावृत्ति — बानी — मानसिक प्रवृत्ति।
उदाहरणका लागि, बारम्बार क्रोध गर्ने व्यक्तिमा क्रोध प्रतिक्रिया क्रमशः स्वचालित हुन सक्छ। त्यसैगरि धैर्य, करुणा र सकारात्मक सोचको अभ्यासले  सोही अनुरुपको  प्रवृत्तिलाई बलियो बनाउँछ।
यही बिन्दुबाट आत्मजागरणको यात्रा सुरु हुन्छ।

आत्मजागरण : आफूलाई हेर्ने कला
आत्मजागरण भनेको केवल धेरै कुरा जान्नु होइन। यो आफ्ना विचार, भावना, इच्छा, कमजोरी, शक्ति र कर्मलाई साक्षीभावले हेर्न सक्ने क्षमताको विकास हो। सामान्य अवस्थामा मानिस आफ्नो विचारसँग पूर्ण रूपमा एकाकार हुन्छ। “म रिसाएको छु।” “म दुःखी छु।” “म असफल छु।” “मलाई अपमान गरियो।” आत्मजागरण विकसित हुँदै जाँदा दृष्टिकोण परिवर्तन हुँदै जान्छ जस्तै “मेरो मनमा अहिले क्रोध उत्पन्न भइरहेको छ।” “मभित्र दुःखको भावना उठेको छ।”    यसमा एउटा सूक्ष्म तर गहिरो परिवर्तन हुन्छ- भावनाबाट दूरी होइन, भावनाप्रति जागरूकता। यही साक्षीभाव ध्यान र राजयोगका अभ्यासमा पनि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

 विचार : चेतनाको निर्माण सामग्री
मानिसको आन्तरिक जीवन विचारबाट प्रभावित हुन्छ। हरेक विचार समान हुँदैन। विचारका केही स्वरूपहरु निम्न छन् – सकारात्मक, नकारात्मक, रचनात्मक, विनाशकारी, यथार्थपरक, अतिरञ्जित, आत्मविश्वासपूर्ण, भयमा आधारित।
कुनै विचार एकपटक आउँदैमा जीवन परिवर्तन हुँदैन। तर एउटै प्रकारको विचार निरन्तर दोहोरिँदा मानसिक ढाँचा निर्माण हुन सक्छ।
त्यसैले आध्यात्मिक अभ्यासमा विचारको गुणस्तरलाई महत्त्व दिइन्छ।
तर सकारात्मक सोच भन्नाले समस्यालाई अस्वीकार गर्नु होइन। “सबै ठीक छ” भनेर वास्तविक समस्याबाट भाग्नु सकारात्मक सोच होइन।
साँचो सकारात्मकता भनेको वास्तविकतालाई स्वीकार गर्दै समाधान खोज्ने मानसिक क्षमता हो।

बुद्धि : विचारलाई दिशा दिने शक्ति
मानव चेतनामा विचार मात्र पर्याप्त हुँदैन। विचारलाई परख गर्ने क्षमता पनि आवश्यक हुन्छ। राजयोगको भाषामा यसलाई बुद्धिको शक्ति भनेर व्याख्या गरिन्छ। मनमा अनेक विचार आउन सक्छन्। तर कुन विचार स्वीकार गर्ने, कुन त्याग्ने, कुन व्यवहार उचित छ र कुन अनुचित—यसको निर्णय गर्ने विवेक आवश्यक हुन्छ।
त्यसैले: मनले विचार उत्पन्न गर्छ; बुद्धिले विचारको मूल्याङ्कन गर्छ; कर्मले त्यसको परिणाम देखाउँछ। आत्मजागरणको अर्थ विचार आउनै नदिनु होइन। विचारलाई चयन गर्न सक्ने क्षमता विकास गर्नु हो।

 कर्म र संस्कारको सम्बन्ध
आध्यात्मिक दृष्टिले कर्म केवल बाह्य क्रिया होइन; कर्मको पछाडि रहेको भावना, उद्देश्य र चेतना पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। एउटै काम दुई व्यक्तिले गर्दा त्यसको आन्तरिक अर्थ फरक हुन सक्छ। उदाहरण स्वरुप एक व्यक्तिले सेवा केवल प्रशंसा पाउन गर्छ भने अर्को व्यक्तिले  सहयोग गर्ने भावनाले गर्छ। बाह्य कर्म उस्तै देखिए पनि आन्तरिक प्रेरणा फरक छ।
यसैले आत्मिक विकासको एउटा महत्त्वपूर्ण विषय   “म के गरिरहेको छु?” भन्दा पनि “म कुन चेतनाबाट गरिरहेको छु?” हो। यही कुराले कर्मलाई आत्मजागरणसँग जोड्छ।

राजयोग : चेतनालाई पुनः केन्द्रित गर्ने अभ्यास
राजयोग दर्शनn] मानिसलाई आफ्नो मूल परिचय आत्माका रूपमा स्मरण गराउने अभ्यासलाई महत्त्व दिन्छ। सामान्य अवस्थामा मानिसले आफ्नो परिचय शरीर, नाम, पद, सम्बन्ध, सम्पत्ति र सामाजिक भूमिकासँग जोड्छ।  राजयोगले यसको स्थानमा “म शरीर होइन, शरीरमा रहेको चेतन आत्मा हुँ”  भन्ने आत्मस्मृतिको अभ्यास प्रस्तुत गर्छ। अर्को शब्दमा राजयोगमा ध्यानको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष नकारात्मक र सीमित आत्मपहिचानबाट सकारात्मक र आध्यात्मिक आत्मपहिचानतर्फ स्मृति परिवर्तन गर्नु हो। ब्रह्माकुमारीजको आध्यात्मिक दृष्टिकोणमा आत्मा र परमात्माबीच सम्बन्धलाई विशेष महत्त्व दिने गर्दछ । आत्मालाई चेतन, सूक्ष्म र अमर अस्तित्वका रूपमा तथा परमात्मालाई सर्वोच्च चेतन सत्ता र आध्यात्मिक शक्तिको स्रोतका रूपमा व्याख्या गरिन्छ।
राजयोग ध्यानमा आत्माले परमात्मासँग शान्ति, प्रेम, शक्ति, पवित्रता र आनन्दको सम्बन्ध अनुभव गर्ने अभ्यास गरिन्छ। यहाँ ध्यानको केन्द्र केवल “मनलाई खाली बनाउने” होइन; उच्च चेतनासँग सकारात्मक सम्बन्ध स्थापित गर्नु हो।  परमात्मस्मृतिबाट व्यक्तिको विचार, भावना र कर्ममा परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ भन्ने दृढ धारणा रहेको छ।

परम चेतन : चेतनाको आध्यात्मिक उत्कर्ष
यात्राको सबैभन्दा उच्च अवधारणाको रूपमा रहेको परम चेतनलाई वैज्ञानिक रूपमा मापन गरिएको मनको छुट्टै तह भन्न मिल्दैन। यो आध्यात्मिक दर्शनको अवधारणा हो। योग, वेदान्त र विभिन्न आध्यात्मिक परम्परामा मानिसको चेतना सामान्य इन्द्रिय–केन्द्रित जीवनबाट माथि उठेर आत्मबोध, साक्षीभाव, एकत्व, परम सत्य वा ईश्वरबोधतर्फ विकसित हुन सक्ने मान्यता पाइन्छ। परम चेतनको अवस्थालाई निम्न गुणसँग जोडेर बुझ्न सकिन्छ—
गहिरो आत्मबोध, आन्तरिक शान्ति, अहंकारको क्षय, पवित्र विचार, निःस्वार्थ प्रेम, करुणा, विवेक, आत्मसंयम, कर्ममा शुद्धता,  स्थिरता  यसलाई कुनै पदक वा उपलब्धि जस्तो होइन, निरन्तर आन्तरिक विकासको दिशाका रूपमा बुझ्नु बढी उपयुक्त हुन्छ।

चेतन मनदेखि परम चेतनसम्मको यात्रा
चेतन मनदेखी परम चेतन सम्मको सम्पूर्ण यात्रालाई क्रमिक रूपमा यसरी हेर्न सकिन्छ।
पहिलो चरण : जागरूकता
“म के सोचिरहेको छु?” व्यक्तिले आफ्नो विचार र व्यवहारलाई हेर्न सुरु गर्छ।
दोस्रो चरण : आत्मनिरीक्षण
“म यस्तो किन सोचिरहेको छु?” व्यक्तिले आफ्नो विश्वास, भावना र अनुभवको खोजी गर्छ।
तेस्रो चरण : संस्कार पहिचान
“मेरो कुन बानी र प्रवृत्तिले मलाई सञ्चालन गरिरहेको छ?” व्यक्तिले आफ्नो स्वचालित प्रतिक्रिया पहिचान गर्छ।
चौथो चरण : बुद्धिको जागरण
“कुन विचार स्वीकार गर्ने?” विवेक र निर्णय क्षमताको विकास हुन्छ।
पाँचौँ चरण : कर्म रूपान्तरण
“मेरो चेतनाले मेरो कर्ममा कसरी अभिव्यक्ति पाउँछ?”  विचार र व्यवहारबीच सामञ्जस्य ल्याइन्छ।
छैटौँ चरण : साक्षीभाव
“म विचार होइन; म विचारलाई हेर्न सक्छु।” व्यक्ति आफ्नो भावनात्मक प्रतिक्रियाबाट केही दूरी बनाएर तिनलाई सचेत रूपमा हेर्न सिक्छ।
सातौँ चरण : आत्मस्मृति
“म वास्तवमा को हुँ?” आध्यात्मिक दृष्टिमा व्यक्ति आफूलाई आत्मिक अस्तित्वका रूपमा अनुभव गर्ने अभ्यास गर्छ।
आठौँ चरण : परमात्मा–स्मृति
“मेरो चेतनाको सर्वोच्च सम्बन्ध के हो?” आत्माले परमात्मासँग सम्बन्ध स्थापित गर्छ।
नवौँ चरण : परम चेतन
व्यक्तिको जीवनमा शान्ति, पवित्रता, प्रेम, शक्ति र करुणा गहिरिँदै जान्छन्।
यसप्रकार यो यात्रा जानकारीबाट अनुभूति, अनुभूतिबाट अभ्यास, र अभ्यासबाट संस्कार परिवर्तनतर्फ जान्छ।

मानव चेतनाको अन्तिम लक्ष्य : रूपान्तरण
चेतन मनदेखि परम चेतनसम्मको यात्रा वास्तवमा रूपान्तरणको यात्रा हो। यो यात्रामा मानिस अज्ञानबाट ज्ञानतर्फ, असचेत प्रतिक्रियाबाट जागरूकतर्फ, नकारात्मक संस्कारबाट सकारात्मक संस्कारतर्फ, अहंकारबाट आत्मबोधतर्फ, अशान्तिबाट शान्तितर्फ, स्वकेन्द्रितताबाट सेवातर्फ, भयबाट आन्तरिक शक्तितर्फ, र सीमित पहिचानबाट व्यापक आध्यात्मिक चेतनातर्फ अग्रसर हुने प्रयास गर्छ।

व्यक्तित्व विकास र स्वउन्नतिमा सकारात्मक प्रभाव

मानव चेतनाको चेतन मनदेखि परम चेतनसम्मको यात्राले व्यक्ति-विकास र स्वउन्नतिमा गहिरो तथा रूपान्तरणकारी प्रभाव पार्छ। जब मानिस अज्ञान, असचेत प्रतिक्रिया र नकारात्मक संस्कारबाट मुक्त हुँदै सजगता, आत्मबोध र आन्तरिक शक्तितर्फ अग्रसर हुन्छ, उसको सोचाइ र व्यवहारमा स्पष्ट परिवर्तन आउँछ। यस प्रक्रियाले अहंकार र भयलाई हटाएर आत्मविश्वास, धैर्य र मानसिक शान्तिको आधार निर्माण गर्छ। स्वकेन्द्रित सोचबाट माथि उठेर सेवा र व्यापक आध्यात्मिक चेतना अङ्गीकार गर्दा व्यक्तिको भावनात्मक परिपक्वता (Emotional Intelligence), निर्णय क्षमता र सम्बन्धहरू सुदृढ बन्छन्। यो रूपान्तरणले व्यक्तिलाई बाह्य परिस्थितिबाट विचलित नहुने आन्तरिक सन्तुलन प्रदान गर्दै जीवनलाई अर्थपूर्ण, उद्देश्यमूलक र पूर्ण रूपमा समृद्ध बनाउन निर्णायक भूमिका खेल्छ जुन कुरा व्यक्तित्व विकास र स्वउन्नतिका आधारभूत पक्षहरु हुन्।

उपसंहार
मानव जीवन केवल बाहिरी उपलब्धिहरूको कथा होइन; यो एउटा गहिरो आन्तरिक यात्राको कथा पनि हो। मानिसले संसार जित्ने प्रयास गरिरहँदा आफूलाई चिन्न बिर्सन सक्छ। त्यसैले मानव  विकासको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रश्नमध्ये एक हो—“म वास्तवमा को हुँ?” चेतन मनले हामीलाई आफ्ना तत्कालका विचार र कर्मप्रति जागरूक बनाउँछ। अन्तर्मनको अध्ययनले हाम्रो गहिरो विश्वास, भावना, बानी र संस्कार बुझ्न सहयोग गर्छ। अचेतन प्रक्रियाको अवधारणाले हाम्रो व्यवहारमा सचेत (awareness) बाहिरका मानसिक प्रक्रियाको प्रभाव हुन सक्छ भन्ने देखाउँछ। आध्यात्मिक परम्पराले भने यी सबैभन्दा माथि परम चेतन वा उच्च आत्मिक जागरणको सम्भावना प्रस्तुत गर्छ।
यस यात्राको सार चार शब्दमा व्यक्त गर्न सकिन्छ—
जागरूकता -आत्मनिरीक्षण – रूपान्तरण-आत्मजागरण

चेतन मनलाई बुझ्नु पहिलो कदम हो। अन्तर्मनलाई बुझ्नु दोस्रो कदम हो। अचेतन प्रभावलाई पहिचान गर्नु तेस्रो कदम हो। संस्कारलाई रूपान्तरण गर्नु चौथो कदम हो। आत्मालाई चिन्ने प्रयास पाँचौँ कदम हो र परम चेतनतर्फ उन्मुख हुनु मानव जीवनको आध्यात्मिक सम्भावनाको खोजी हो।अन्ततः परम चेतनको यात्रा कुनै चमत्कारको खोजी होइन; यो विचारमा शुद्धता, भावनामा पवित्रता, कर्ममा श्रेष्ठता, सम्बन्धमा करुणा र आत्मिक जागरणतर्फको निरन्तर साधना हो। मानिसको वास्तविक विजय बाहिरी संसारमाथि प्रभुत्व  जमाउनुमा  होइन; आफ्नै मन, संस्कार, अहंकार र प्रतिक्रियामाथि विवेकपूर्ण प्रभुत्व प्राप्त गर्नुमा  छ।
त्यसैले मानव चेतनाको यात्रालाई यसरी संक्षेपीकृत गर्न सकिन्छ— “चेतन मनले संसारलाई देख्छ, अन्तर्मनले आफूभित्रको संसारलाई देखाउँछ, अचेतनले आफूभित्र लुकेका प्रभावहरूको संकेत गर्छ, र परम चेतनको आध्यात्मिक अवधारणाले आफूभित्र रहेको सर्वोच्च सम्भावनालाई उजागर गर्छ।” यही यात्रा आत्मजागरणको यात्रा हो। यही यात्रा संस्कार रूपान्तरणको यात्रा हो। यही यात्रा मानवीय चेतनाको उत्कर्ष तर्फको यात्रा हो।यो नै व्यक्तित्व विकास र स्वउन्नतिका अपरिहार्य पक्ष हो।