अन्तर्मन र स्वास्थ्य : शरीरभित्र लुकेको उपचार–शक्तिको खोज- कमल देव रेग्मी र डा. दामोदर रेग्मी

रोग शरीरमा मात्र हुँदैन

मानिस बिरामी हुँदा सामान्यतः हाम्रो ध्यान शरीरतर्फ जान्छ—कुन अंगमा समस्या भयो, कुन औषधि खाने, कुन चिकित्सकलाई देखाउने आदि। तर आधुनिक स्वास्थ्य विज्ञानले बिस्तारै एउटा गहिरो तथ्यतर्फ हाम्रो ध्यान आकर्षित गरिरहेको छ—मानव शरीर र मन दुई अलग–अलग संसार होइनन्; तिनीहरू निरन्तर संवादमा रहने एउटै जैविक प्रणालीका दुई आयाम हुन्।

हाम्रो सोच, विश्वास, अपेक्षा, डर, तनाव, आशा र भावनात्मक अवस्थाले स्नायु प्रणाली (Nervous System), हर्मोन (Hormones), प्रतिरक्षा प्रणाली (Immune System), निद्रा, पीडाको अनुभूति र व्यवहारमा प्रभाव पार्न सक्छन्। यही मन–शरीर अन्तरसम्बन्ध (Mind-Body Connection) को वैज्ञानिक अध्ययनसँग सम्बन्धित Psychoneuroimmunology (साइकोन्युरोइम्युनोलोजी) जस्ता क्षेत्र विकसित भएका छन्। केही अध्ययनहरूले ध्यान, Mindfulness (माइनडफुलनेस), योग, Cognitive-Behavioural Approaches (संज्ञानात्मक-व्यवहारपरक दृष्टिकोणहरू) तथा अन्य Mind-Body Interventions (मन–शरीर हस्तक्षेपकहरू) ले तनावसम्बन्धी जैविक सूचकहरू र केही प्रतिरक्षा/सूजनसम्बन्धी (Inflammatory) प्रक्रियामा प्रभाव पार्न सक्ने देखाएका छन्।

यसै सन्दर्भमा अन्तर्मन (Subconscious/Unconscious Mental Processes – अचेतन/कम–चेतन मानसिक प्रक्रियाहरू) लाई बुझ्नु स्वास्थ्य र आत्मविकास (Self-Development) दुवैका दृष्टिले रोचक विषय बनेको छ।

अन्तर्मन भनेको के हो?

मानव मनको सम्पूर्ण गतिविधि हामीले सचेत रूपमा अनुभव गर्दैनौँ। हामीले अहिले सोचिरहेको, निर्णय गरिरहेको वा कुनै कुरामा ध्यान दिइरहेको भागलाई सामान्यतः चेतन मन (Conscious Mind) सँग जोडिन्छ। तर स्मृति, सिकाइ, भावनात्मक conditioning (कन्डिसनिङ – भावनात्मक अनुकूलन), स्वशासित प्रतिक्रिया, आदत र अनेक मानसिक प्रक्रियाहरू हाम्रो प्रत्यक्ष चेतन नियन्त्रणबाहिर पनि सञ्चालन हुन्छन्।

‘अन्तर्मन’ शब्द वैज्ञानिक रूपमा एउटै निश्चित संरचना वा मस्तिष्कको छुट्टै भागको नाम होइन। यो विभिन्न अचेतन वा कम–चेतन मानसिक प्रक्रियाहरू बुझाउन प्रयोग हुने व्यापक अवधारणा हो। तर यसको प्रभावलाई पूर्ण रूपमा काल्पनिक भन्न मिल्दैन। उदाहरणका लागि उपचारबाट लाभ हुने अपेक्षा, विगतको अनुभव र वातावरणीय संकेतहरूले व्यक्तिको पीडाको अनुभूति तथा उपचारसम्बन्धी प्रतिक्रिया परिवर्तन गर्न सक्छन्। आधुनिक Placebo Research (प्लेसबो अनुसन्धान) ले यस्ता प्रक्रियामा expectation (अपेक्षा), Learning (सिकाइ), Conditioning (कन्डिसनिङ) र Social Context (सामाजिक सन्दर्भ) को भूमिका देखाएको छ। यस अर्थमा अन्तर्मनलाई एउटा आन्तरिक मानसिक प्रयोगशाला जस्तो सम्झन सकिन्छ, जहाँ विगतका अनुभव, विश्वास र भावनात्मक छापहरूले वर्तमान व्यवहार र शारीरिक प्रतिक्रियालाई प्रभावित गर्न सक्छन्।

विचारबाट शरीरसम्म : मनले शरीरलाई कसरी प्रभावित गर्छ?

हामीले कुनै सम्भावित खतरा महसुस गर्दा शरीर तत्काल सतर्क हुन्छ। मुटुको धड्कन बढ्न सक्छ, मांसपेशी तन्किन्छन्, ध्यान केन्द्रित हुन्छ र तनावसँग सम्बन्धित जैविक प्रक्रिया सक्रिय हुन्छ। तर यदि डर, चिन्ता वा तनाव लामो समयसम्म रह्यो भने यही प्रणाली निरन्तर सक्रिय भइरहन सक्छ। त्यसैले मानसिक तनावलाई केवल ‘मनको समस्या’ भनेर शरीरबाट अलग गर्नु उचित हुँदैन। त्यसको उल्टो पक्ष पनि छ।

सुरक्षित वातावरण, आशा, सकारात्मक अपेक्षा, सामाजिक सहयोग र विश्रामले शरीरको तनावसम्बन्धी प्रतिक्रियालाई प्रभावित गर्न सक्छ। विशेषतः पीडाको क्षेत्रमा Placebo Research (प्लेसबो अनुसन्धान) अत्यंत रोचक छ। सकारात्मक अपेक्षाले मस्तिष्कका Pain-Control Systems (पीडा नियन्त्रण प्रणालीहरू) सक्रिय गर्न र Endogenous Opioids (इन्डोजीनस ओपिओइड्स) तथा Dopamine (डोपामाइन) जस्ता जैविक प्रणालीसँग सम्बन्धित परिवर्तन ल्याउन सक्ने कुरा अनुसन्धानले देखाएको छ।

यसको अर्थ ‘रोग केवल सोचले पैदा हुन्छ’ वा ‘सोच बदल्दा सबै रोग निको हुन्छन्’ भन्ने होइन। यसको अर्थ हो—मनले शरीरको अनुभव र केही जैविक प्रक्रियालाई प्रभावित गर्न सक्ने वास्तविक क्षमता राख्छ।

Placebo प्रभाव : विश्वासको वैज्ञानिक शक्ति

Placebo effect (प्लेसबो प्रभाव) अन्तर्मन र स्वास्थ्यको सम्बन्ध बुझ्नका लागि सबैभन्दा प्रसिद्ध वैज्ञानिक उदाहरणमध्ये एक हो। कुनै निष्क्रिय उपचारले औषधिको प्रत्यक्ष Pharmacological (औषधीय) प्रभावबिना पनि व्यक्तिको लक्षणमा सुधार ल्याउन सक्छ। विशेषगरी दुखाइको क्षेत्रमा यसको राम्रो अध्ययन भएको छ। उपचारबाट लाभ हुने अपेक्षा, चिकित्सकसँगको सम्बन्ध, उपचारको वातावरण, विगतको अनुभव र Conditioning (कन्डिसनिङ) ले यस्तो प्रतिक्रियामा योगदान गर्न सक्छन्। यसले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—हामीले कुनै उपचारलाई कसरी ग्रहण गर्छौँ भन्ने कुरा पनि उपचार अनुभवको एउटा अंश हुन सक्छ।

अर्कोतर्फ यसको नकारात्मक रूपलाई Nocebo Effect (नोसेबो प्रभाव) भनिन्छ। यदि व्यक्तिले कुनै औषधिले नकारात्मक असर गर्छ भन्ने बलियो डर राख्छ भने त्यस्तो अपेक्षाले लक्षण वा side effects (साइड इफेक्टहरू – नकारात्मक असरहरू) को अनुभूति बढाउन सक्छ। त्यसैले स्वास्थ्यमा सकारात्मक सोचको अर्थ अन्धो आशावाद होइन। वैज्ञानिक रूपमा उपयोगी सकारात्मक सोच भनेको यथार्थपरक आशा, उपचारप्रतिको विश्वास, आत्मविश्वास र समस्यासँग सामना गर्ने क्षमता हो।

‘असाध्य’ रोग निको भएका घटनाहरू : प्रेरणा र सावधानी

विश्वभर केही यस्ता केसहरु छन् जहाँ गम्भीर रोगका बिरामीहरू अपेक्षाभन्दा असाधारण रूपमा सुधार भएका छन्। क्यान्सरको क्षेत्रमा कहिलेकाहीँ Spontaneous Remission (स्वतः उपशमन) वा अप्रत्याशित Remission (उपशमन) का घटनाहरू पनि चिकित्सा साहित्यमा वर्णित छन्। तर Remission भन्नाले क्यान्सरका संकेत/लक्षण घट्नु वा हराउनु हो; Complete Remission (पूर्ण उपशमन) भए पनि शरीरमा क्यान्सरका कोशिका बाँकी हुन सक्ने सम्भावना हुन्छ।

त्यसैले कुनै व्यक्तिको असाधारण सुधारलाई केवल ‘अन्तर्मनको शक्तिले रोग निको भयो’ भनेर निष्कर्ष निकाल्नु वैज्ञानिक रूपमा उचित हुँदैन। रोगको प्राकृतिक Course (गति), औषधि वा शल्यक्रियाको प्रभाव, प्रतिरक्षा प्रतिक्रिया, निदानको परिवर्तन, Measurement Error (मापन त्रुटि) लगायत धेरै कारण हुन सक्छन्।

तर यस्ता घटनाले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न भने उठाउँछन्—मानव शरीरमा हामीले पूर्ण रूपमा बुझिनसकेको आत्मनियमन (Self-Regulation) र Recovery (पुनःप्राप्ति/सुधार) क्षमता कति छ? यही प्रश्नले आधुनिक Neuroscience (न्युरोसाइन्स – स्नायु विज्ञान), Placebo Research (प्लेसबो अनुसन्धान), Psychoneuroimmunology (साइकोन्युरोइम्युनोलोजी) र Mind-Body Medicine (मन–शरीर चिकित्सा) लाई थप अनुसन्धानतर्फ प्रेरित गरिरहेको छ।

Norman Cousins को अनुभव

मन–शरीर सम्बन्धको चर्चामा अमेरिकी लेखक तथा सम्पादक Norman Cousins (नर्मन काउजिन्स) को अनुभव प्रायः उल्लेख गरिन्छ। उनले गम्भीर Inflammatory Illness (सुजनजन्य रोग) बाट पीडित हुँदा हास्यपूर्ण चलचित्र हेर्ने र सकारात्मक भावनात्मक वातावरण सिर्जना गर्ने अभ्यास गरेको आफ्नो अनुभव लेखेका थिए। उनले केही समयका लागि दुखाइ कम भएको र निद्रामा सुधार आएको अनुभव वर्णन गरेका छन्।

यो घटना ‘हास्यले गम्भीर रोग निको पार्छ’ भन्ने वैज्ञानिक प्रमाण होइन। तर यसले बिरामीको भावनात्मक अवस्था, तनाव, पीडाको अनुभूति र उपचारप्रतिको दृष्टिकोणले स्वास्थ्य अनुभवमा पार्न सक्ने भूमिकाबारे व्यापक सार्वजनिक चासो उत्पन्न गर्‍यो। यस प्रकारका व्यक्तिगत कथालाई प्रेरणाका स्रोतका रूपमा लिन सकिन्छ; तर चिकित्सकीय प्रमाणका रूपमा होइन।

आधुनिक neuroscience ले दिएको नयाँ दृष्टिकोण

आज वैज्ञानिकहरूले Placebo Effect (प्लेसबो प्रभाव) लाई केवल ‘बिरामीको भ्रम’ भनेर हेर्दैनन्। मस्तिष्कमा हुने वास्तविक Neurobiological (न्युरोबायोलोजिकल – स्नायुजैविक) प्रक्रियाहरू यसको पछाडि हुन सक्छन्। सन् २०२४ मा NIH (नेशनल इन्स्टिच्यूट्स अफ हेल्थ) ले प्रकाशित गरेको अनुसन्धानमा वैज्ञानिकहरूले Mouse Model (मुसाको मोडल) मा Placebo Pain Relief (प्लेसबो दुखाइ राहत) सँग सम्बन्धित एउटा नयाँ brain circuit (मस्तिष्क सर्किट) पहिचान गरेका थिए। यस्तो अनुसन्धानले Expectation (अपेक्षा) र Pain Control (पीडा नियन्त्रण) बीचको जैविक सम्बन्ध अझ स्पष्ट पार्ने दिशामा नयाँ बाटो खोल्छ।

मानव अध्ययनहरूमा पनि Expectation (अपेक्षा) ले Pain Processing (पीडा प्रशोधन) का विभिन्न Neural Circuits (न्युर्ल सर्किटहरू – स्नायु परिपथहरू) लाई प्रभावित गर्न सक्ने देखिएको छ। उच्च पीडाको अपेक्षाले पीडाको अनुभव बढाउन सक्छ भने कम पीडाको अपेक्षाले केही अवस्थामा पीडाको अनुभूति घटाउन सक्छ। यसबाट बुझ्न सकिन्छ—मनले शरीरलाई आदेश मात्र दिँदैन; मस्तिष्क र शरीरबीचको जैविक संवादलाई निरन्तर प्रभावित गर्छ।

अन्तर्मनलाई सकारात्मक बनाउन सकिन्छ

अन्तर्मनलाई कुनै जादुई शक्ति मानेर होइन, मानसिक बानी, सिकाइ, Conditioning (कन्डिसनिङ) र भावनात्मक प्रतिक्रियाको गहिरो तहका रूपमा बुझ्दा यसको विकास सम्भव देखिन्छ। यसका लागि केही अभ्यास उपयोगी हुन सक्छन्।

क) सकारात्मक तर यथार्थपरक आत्मसंवाद (Self-Talk)

‘मलाई केही हुँदैन’ भन्नुभन्दा ‘म आफ्नो उपचारमा सक्रिय रूपमा सहभागी हुन्छु’, ‘आजको दिनलाई राम्रोसँग सामना गर्छु’ भन्नु बढी यथार्थपरक हुन्छ।

ख) ध्यान र श्वासप्रश्वास

नियमित ध्यान, Mindfulness (माइनडफुलनेस) र शान्त श्वासप्रश्वासले तनाव व्यवस्थापनमा सहयोग पुर्‍याउन सक्छ। विभिन्न Mind-Body Interventions (मन–शरीर हस्तक्षेपहरू) सम्बन्धी Systematic Reviews (पद्धतिगत समीक्षा) ले तनावसम्बन्धी हर्मोन तथा inflammatory markers (सुजनजन्य सूचकहरू) मा सम्भावित परिवर्तन देखाएका छन्।

ग) राम्रो निद्रा

निद्रा शरीरको पुनर्स्थापना प्रक्रियासँग जोडिएको आधारभूत पक्ष हो। त्यसैले अन्तर्मनलाई सकारात्मक बनाउन खोज्दा निद्रा, आहार, व्यायाम र दैनिक जीवनशैलीलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन।

घ) कृतज्ञता र सामाजिक सम्बन्ध

माया, आत्मीयता, सामाजिक सहयोग र सुरक्षित सम्बन्धले मानिसको भावनात्मक अवस्थालाई स्थिर बनाउन सक्छन्। Placebo Research (प्लेसबो अनुसन्धान) ले पनि Social Context (सामाजिक सन्दर्भ) र Interpersonal Interaction (अन्तरवैयक्तिक अन्तरक्रिया) को उपचार अनुभवमा भूमिका देखाएको छ।

ङ) नकारात्मक सूचनाको नियन्त्रण

‘अब म कहिल्यै निको हुन्नँ’, ‘मेरो रोग असम्भव छ’ जस्ता निराशाजनक विचारहरू बारम्बार दोहोर्याउँदा डर र तनाव बढ्न सक्छ। त्यसैले रोगको वास्तविकता स्वीकार गर्दै पनि आशाको स्थान सुरक्षित राख्नु महत्वपूर्ण हुन्छ।

अन्तर्मन र आत्मिक दृष्टिकोण

आध्यात्मिक परम्पराहरूले हजारौँ वर्षदेखि मनको गहिराइ र चेतनाको शक्तिबारे चर्चा गर्दै आएका छन्। ध्यान, प्रार्थना, आत्मचिन्तन, राजयोग, सकारात्मक संकल्प र परमात्मासँगको सम्बन्धजस्ता अभ्यासहरूले व्यक्तिलाई आन्तरिक शान्ति र आशाको अनुभव गराउन सक्छन्।

आध्यात्मिक अभ्यासलाई वैज्ञानिक उपचारको विकल्पका रूपमा होइन, मानसिक–भावनात्मक सन्तुलन र जीवनप्रतिको अर्थबोधका लागि सहयोगी अभ्यासका रूपमा बुझ्दा यसको उपयोगिता अझ स्पष्ट हुन्छ।

विशेषतः ‘म रोग होइन, रोगसँग जुधिरहेको व्यक्ति हुँ’ भन्ने दृष्टिकोणले आत्मपहिचानलाई रोगबाट अलग राख्न सहयोग गर्न सक्छ। यसले बिरामीमा आत्मविश्वास, धैर्य र सक्रिय सहभागिता बढाउन सक्छ।

अन्तर्मनको असीम क्षमता—तर वैज्ञानिक सीमासहित

‘अन्तर्मनको शक्ति असीम छ’ भन्ने वाक्य प्रेरणादायी छ but (तर) विज्ञानको दृष्टिले यसको अर्थ सावधानीपूर्वक बुझ्नुपर्छ। मानिसको मानसिक क्षमता अत्यन्त विशाल भए पनि अन्तर्मनले हरेक रोगलाई इच्छाशक्तिमात्रैबाट निको पार्छ भन्ने प्रमाण छैन। क्यान्सर, संक्रमण, हृदयाघात, मधुमेह या अन्य गम्भीर रोगमा आवश्यक चिकित्सा उपचार रोक्नु वा औषधिको स्थानमा केवल सकारात्मक सोच प्रयोग गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।

बरु सही सन्देश यस्तो हुन सक्छ—औषधिले शरीरलाई सहयोग गर्छ; सकारात्मक मनले उपचारयात्रालाई सहयोग गर्न सक्छ। चिकित्सकले उपचार गर्छन्; बिरामीको सक्रिय मानसिक सहभागिताले उपचारप्रतिको व्यवहार, पीडा व्यवस्थापन, तनाव र जीवनको गुणस्तरमा योगदान गर्न सक्छ।

यो दृष्टिकोण विज्ञान र आध्यात्मिक प्रेरणाबीचको स्वस्थ पुल बन्न सक्छ।

स्वास्थ्यका लागि अन्तर्मनलाई प्रशिक्षित गर्ने सात सूत्र

१. डरभन्दा तथ्यलाई विश्वास गर्ने।

२. निराशाभन्दा यथार्थपरक आशा रोज्ने।

३. दैनिक केही समय ध्यान वा शान्त आत्मचिन्तन गर्ने।

४. आफूसँग सकारात्मक र करुणापूर्ण संवाद गर्ने।

५. निद्रा, भोजन र शारीरिक गतिविधिलाई प्राथमिकता दिने।

६. आत्मीय सम्बन्ध र सामाजिक सहयोग कायम राख्ने।

७. चिकित्सकीय उपचारसँग मानसिक–आध्यात्मिक अभ्यासलाई सहायक रूपमा जोड्ने।

उपसंहार

मानव शरीर आफैँमा अद्भुत जैविक प्रणाली हो। घाउ लाग्दा शरीरले आफैँ मर्मत गर्न थाल्छ, संक्रमण हुँदा प्रतिरक्षा प्रणाली सक्रिय हुन्छ र असन्तुलन भएपछि शरीरले पुनः सन्तुलन खोज्छ। आधुनिक विज्ञानले अझै पनि यी प्रक्रियाका सबै रहस्य बुझिसकेको छैन।

अन्तर्मनको शक्ति यही व्यापक आत्मनियमन (Self-Regulation) क्षमतासँग जोडेर हेर्न सकिन्छ। हाम्रो विश्वास, अपेक्षा, भावना, स्मृति, डर र आशाले मस्तिष्क तथा शरीरको अनुभवलाई प्रभावित गर्छन्। Placebo Research (प्लेसबो अनुसन्धान) ले यस सम्बन्धका केही जैविक आधारहरू देखाइसकेको छ।

तर यसको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष के हो भने आशा र विज्ञान एकअर्काका विरोधी होइनन्। रोग लागेको अवस्थामा चिकित्सक र विज्ञानप्रति विश्वास राखौँ। आवश्यक औषधि र उपचार गरौँ। साथसाथै मनलाई निराशाको घर नबनाऔँ। ध्यान गरौँ, सकारात्मक आत्मसंवाद गरौँ, प्रेम र कृतज्ञताको अभ्यास गरौँ, आफ्नो शरीरसँग मित्रवत् व्यवहार गरौँ।

किनकि कहिलेकाहीँ उपचारको पहिलो पाइला औषधि शरीरमा पुग्नुअघि नै मनभित्र सुरु हुन्छ। ‘म निको हुन्छु’ भन्ने अन्धो विश्वासभन्दा अझ शक्तिशाली वाक्य हुन सक्छ—‘म निको हुने यात्रामा आफ्नो सम्पूर्ण चेतना, आशा, अनुशासन र विश्वासका साथ सहभागी हुन्छु।’ यही दृष्टिकोणले अन्तर्मनलाई चमत्कारको दाबी गर्ने माध्यम होइन, स्वास्थ्य, आत्मबल र जीवनप्रतिको सकारात्मक यात्राको शक्तिशाली सहयात्री बनाउँछ।

मानव जीवनमा स्वास्थ्य केवल शारीरिक सबलतामा मात्र सीमित हुँदैन; यो त मनको शान्ति, उच्च आत्मबल र जीवनप्रतिको सकारात्मक दृष्टिकोणको सन्तुलित मेल हो। जब हामी कुनै चुनौती वा शारीरिक अस्वस्थताको सामना गर्छौँ, तब औषधिले शरीरलाई निको पार्ने कार्य गर्छ भने हाम्रो आन्तरिक चेतना र दृढ इच्छाशक्तिले त्यो उपचार यात्रालाई ऊर्जा प्रदान गर्छ। सकारात्मक सोच, ध्यान, आत्मसंवाद र यथार्थपरक आशाले अन्तर्मनलाई जागृत गराई शारीरिक जैविक प्रक्रिया र प्रतिरक्षा प्रणालीलाई समेत सबल बनाउँछन्। तसर्थ, अन्तर्मनलाई कुनै अन्धविश्वास वा चमत्कारको माध्यम नबनाई, आफ्नो स्वास्थ्य, आत्मबल र जीवनप्रतिको सकारात्मक यात्राको एउटा निष्ठावान् र शक्तिशाली सहयात्री बनाउनु नै वास्तविक आरोग्यको मूल मन्त्र हो।